Strona główna / nr 3 (9) - LATO 2006 / BOGACTWO KULTURY GÓRALI ŻYWIECKICH
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
BOGACTWO KULTURY GÓRALI ŻYWIECKICH

Anna Futoma, Jan Cebrat (Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego)

  •     Kultura górali żywieckich na przestrzeni wieków kształtowała się pod wpływem warunków geograficzno-przyrodniczych, ruchów osadniczych, gospodarki pasterskiej oraz wydarzeń historycznych. Niepowtarzalne piękno i ekspresja górskiego krajobrazu, bogate zasoby leśne, surowy klimat i konieczność zmagań z siłami natury, formowały człowieka silnego i odważnego, wnikliwie obserwującego przyrodę i zjawiska astronomiczne, oraz przywiązanego do tradycyjnych metod gospodarowania.
        Niedostępność stromych, zalesionych terenów górskich i mało urodzajne gleby spowodowały, że osadnictwo na tym obszarze rozwijało się powoli. Początkowo  koncentrowało się w dolinach rzek i potoków, z biegiem czasu obejmując wyżej położone tereny. Przybysze z doliny Wisły, Śląska i Orawy systematycznie karczowali lasy na stokach gór, zamieniając je na pola uprawne i pastwiska. Po przybyciu ludności wołoskiej w XV wieku intensywnie rozwinęło się pasterstwo i gospodarka hodowlana. Tradycyjne budownictwo, narzędzia pracy, sprzęty i ubiór były więc przystosowane przede wszystkim do wypasu owiec, produkcji towarów leśnych i uprawy roli w naturalnych trudnych warunkach gospodarowania.
        Charakterystyczny typ zagrody jednobudynkowej lub dwubudynkowej z wydzieloną stodołą był świadectwem ubóstwa osadników oraz wynikiem powszechnej na terenach górskich tradycji, związanej z koniecznością trzymania zwierząt pod jednym dachem (a często nawet w jednej izbie) z mieszkańcami domu, ze względu na surowe warunki klimatyczne. Tradycyjne drewniane chaty góralskie i szałasy pasterskie budowano metodą „na zrąb”. Ściany zewnętrzne budynków położonych w dolinach były najczęściej bielone, natomiast w wyższych partiach górskich zachowywano naturalny kolor drewna. Centralne miejsce w domu początkowo zajmowało ognisko, które z biegiem czasu zastąpił piec. Wyposażenie wnętrz chałup było skromne – stanowiły je stoły, ławy, zydle i skrzynie.
        Do charakterystycznych cech beskidzkich chat zalicza się pionowe deskowania szczytów dachów dwuspadowych z ozdobnym wykończeniem dolnej części, daleko wysunięte przyczółki dachów wsparte na belkach zwanych „rysiami”, ganki budowane w celu osłonięcia wejścia przed wiatrem, śniegiem i deszczem oraz formę drzwi z tzw. „psami”.
        Do najciekawszych i najlepiej zachowanych zabytków architektury drewnianej należą między innymi:  1) „Stara Chałupa” w Milówce wybudowana w 1739 r., w której od 1992 r. mieści się regionalne muzeum; 2) karczma w Jeleśni, która od 1774 r. do dnia dzisiejszego niezmienne pełni funkcję obiektu gastronomicznego; 3) kościół p.w. Św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Cięcinie, wybudowany w 1542 r. i rozbudowany w kolejnych wiekach; 4) okazała dzwonnica w Soli wzniesiona w 1837 r.; 5) zespoły budynków mieszkalno-gospodarczych na polanach: Gawlasie i Buczynka oraz w górnych Krzyżówkach.
        Odrębność kulturowa regionu żywieckiego miała również odzwierciedlenie w strojach noszonych przez górali, wykonywanych z płótna, wełny i skóry. Kobiety nosiły „oplecki” - cienkie białe bluzki sięgające do pasa, zakładane na tzw. „ciasnotę”, czyli płócienną koszulę przylegającą do ciała. W stroju odświętnym bluzki były wykańczane kryzkami ozdobionymi białym haftem. Na wierzch góralki zakładały niebieskie, zielone lub różowe gorsety. Spódnice, pod którymi nosiły płócienne halki, były szerokie i pokryte różnokolorowymi wzorami kwiatowymi. Zapaski były białe i długie – w stroju odświętnym podobnie jak halki ozdobione białym haftem. Uzupełnienie kobiecego stroju stanowiły chusty (białe lub pokryte wzorem kwiatowym) i korale. Panny wplatały we włosy kolorowe wstążki, a kobiety zamężne nosiły czepce nakryte białymi chustkami. Strój męski składał się z białej płóciennej koszuli z szerokimi rękawami spiętej przy szyi mosiężną spinką, wełnianych mocno opiętych spodni oraz szerokiego skórzanego pasa. Na wierzch górale zakładali wełniane, sięgające do kolan peleryny zwane „cuchami” lub „guniami” i filcowe „strzechy”, czyli kapelusze z szerokim rondem.
        Życiu rodzinnemu oraz gospodarowaniu towarzyszyły zwyczaje i obrzędy o charakterze wróżb, zakazów i nakazów magicznych. Górale żywieccy wierzyli w uroki, czary i wprowadzali je do swoich obrzędów. Przykładem może być przeskakiwanie przez ogień podczas święta pasterzy w okresie Zielonych Świąt, oprowadzanie owiec dookoła młodej jodły stanowiącej symbol zdrowia i życia, palenie ognisk dla sprowadzenia deszczu, czy polewanie wodą pasterza po jego pierwszym powrocie z pastwiska, co miało chronić go w przyszłości przed zaśnięciem podczas pilnowania zwierząt. Wśród pasterzy, którzy przestrzegali wielu zasad w celu zapewnienia sobie powodzenia w okresie wypasu owiec, szczególną rolę odgrywali bacowie przekazujący z pokolenia na pokolenie wiedzę „tajemną” i cieszący się dużym autorytetem.
        Wyjątkowo bogaty w zwyczaje, wróżby, przepowiednie i przesądy dotyczące pogody, plonów i losów osobistych był czas od dnia wigilijnego do święta Trzech Króli. Wigilia Bożego Narodzenia była w kulturze ludowej dniem, w którym próbowano poznać przyszłość, wyprosić od losu szczęście lub odwrócić ewentualne zagrożenia. Powszechnie praktykowany był zwyczaj palenia ubiegłorocznej choinki w ogrodzie dla zapewnienia urodzaju owoców. Przez cały dzień należało kontrolować swoje zachowanie, odpowiednio przygotować stół i potrawy do wieczerzy  wigilijnej. Obrzędy religijne przeplatały się z tradycyjnymi wróżbami i przepowiedniami, które obecnie stopniowo zanikają.
        Obraz tradycyjnych zwyczajów ludowych trwa przede wszystkim we wspomnieniach najstarszej generacji. Niektóre obrzędy przetrwały do dziś, wiele kultywowanych jest w folklorystycznych zespołach regionalnych. Zespoły te mają olbrzymie zasługi dla zachowania pięknej góralskiej gwary żywieckiej, charakteryzującej się wpływem słownictwa osadników wołoskich i mowy śląskiej. Język ludowy ukształtował wiele oryginalnych nazw kwiatów, ziół, krzewów i drzew nie spotykanych w publikacjach botanicznych.
        W tradycjach kulturowych żywiecczyzny widoczne są elementy zbójnictwa, które rozwinęło się w XVII i XVIII wieku i przeszło do legendy jako forma protestu przeciw wyzyskowi i obraz życia wolnego narodu. Wiele cennych informacji dotyczących tego okresu zawiera „Dziejopis żywiecki” A. Komonieckiego pochodzący z 1704 r. (wyd. TMZŻ).
        Mieszkańcy regionu żywieckiego są nadzwyczaj muzykalni. Gra na dudach (instrumencie złożonym ze skórzanego mieszka i piszczałek) i skrzypcach, taniec i pieśń stanowiły od wieków nieodłączny element życia górali. Ludową muzykę cechuje oryginalna tonalność i bogactwo tańców, którym z reguły towarzyszą przyśpiewki. Na przestrzeni wieków powstawały liczne pieśni o motywach religijnych, towarzyszące obrzędom, uroczystościom domowym, zbójnickie i pasterskie, piosenki żartobliwe, satyryczne, balladowe, zalotne i kołysanki. Szczególnie interesujące są kolędy żywieckie, w których widoczne są motywy regionalne i połączenie dawnych kolęd związanych ze składaniem życzeń noworocznych z kolędami religijnymi. W wielu pieśniach pojawiają się elementy krajobrazu górskiego – skały, hale, potoki, polany, oraz charakterystyczna dla tych terenów roślinność i zwierzęta.
        Twórczość artystyczną i sztukę ludową Żywiecczyzny cechuje różnorodność i bogata tematyka. W malarstwie na uwagę zasługuje malowanie na szkle charakteryzujące się żywymi barwami, przedstawiające głównie sceny biblijne. W rzeźbiarstwie w drewnie dominują postacie świętych, mieszkańców regionu, kapliczki, szopki oraz mistrzowsko wykonane zabawki (ptaszki, koniki, wózki, kołyski i karuzelki), których produkcja była jednym z źródeł dochodów ludności. Z innych form twórczości wymienić należy bibułkarstwo, zachwycające precyzją wykonania hafciarstwo i koronkarstwo, tkactwo gobelinowe, ceramikę i kowalstwo artystyczne. Górale żywieccy zasłynęli z wytwarzania instrumentów ludowych, takich jak dudy żywieckie, fujarki i skrzypce.
        Ludowa literatura obejmuje legendy, baśnie, ballady, gawędy i przysłowia dotyczące ludzkiego losu, zbójników i elementów krajobrazu. Nieoceniony jest jej wymiar edukacyjny, polegający na przekazywaniu wiedzy o wydarzeniach historycznych i religijnych oraz kształtowaniu świadomości, charakterów i postaw ludzkich. Inny jest charakter poezji ostatnich dziesięcioleci, wyrażającej przede wszystkim zachwyt nad pięknem ziemi żywieckiej i tęsknotę za czasami spokojnego wiejskiego życia w harmonii z przyrodą.
        Bogata kultura regionu stanowiła na przestrzeni wieków źródło sił żywotnychi wartości duchowych górali żywieckich. Utrzymanie ciągłości kulturowej jest nieodzowne dla dalszego rozwoju Żywiecczyzny. Szczególnie istotne jest zachowanie pięknej, lecz powoli zapominanej gwary żywieckiej – będącej językiem właściwym tylko dla tego obszaru.
        Zachodzące w ostatnich dziesięcioleciach intensywne zmiany doprowadziły do zaniku wielu indywidualnych cech kultury żywieckiej, będących cennym zabytkiem przeszłości. Obecnie szczególnie istotne jest prowadzenie dokumentacji zasobów kulturowych regionu, czynna ochrona i popularyzacja tych wartości. Konieczne są działania sprzyjające rozwojowi turystyki wykorzystującej walory kulturowe, a nie wyłącznie rekreacyjne tego pięknego regionu. Zachowanie grup dawnej zabudowy tworzących charakterystyczne jednostki architektoniczno-krajobrazowe wśród współczesnej architektury, prezentacja zespołów folklorystycznych i twórczości ludowej oraz zachęcanie młodzieży do nauki tradycyjnego rękodzieła, są niezbędne dla zachowania tożsamości kulturowej przez przyszłe pokolenia żywieckich górali.

    Bibliografia:

    Bobrowska J. 1981. „Pieśni ludowe regionu żywieckiego”. PWM, Kraków.

    Godek M. 2004. Zabytki architektury i budownictwa drewnianego terenów górskich Beskidu

    Żywieckiego, Śląskiego i Małego. „Materiały pokonferencyjne Zespołu Parków

    Krajobrazowych Województwa Śląskiego” ZPKWŚ, Będzin.

    Jurasz J. 2004. Bogactwo kultury ludowej górali beskidzkich w podaniach i legendach.

    „Materiały pokonferencyjne Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa

    Śląskiego” ZPKWŚ, Będzin.

    Krause R., Chromik Z., Pukowski J. 2004. „Informator - Żywiecki Park Krajobrazowy”

    ZPKWŚ, Będzin.

    Rączka Z. 1997. „Żywiec. Rys historyczny od powstania miasta do 1918r.” TMZŻ, Żywiec.

    Wielgus K. 2004. Kontynuacja tradycji w zabudowie wsi żywieckiej. Jeleśnia – Krzyżowa –

    Korbielów. „Materiały pokonferencyjne Zespołu Parków Krajobrazowych

    Województwa Śląskiego” ZPKWŚ, Będzin.

    © Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
    Webmaster: PROMEDIA