Strona główna / nr 4 (10) - JESIEŃ 2006 / JAK ROŚLINY WĘDRUJĄ
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
JAK ROŚLINY WĘDRUJĄ

Przemieszczanie się organizmów w terenie zawsze kojarzy nam się z narządami ruchu. Taki sposób poruszania jest charakterystyczny dla świata zwierząt, niektórych glonów czy wreszcie śluzorośli należących do świata grzybów.


    Rośliny lądowe, przywiązane do określonych siedlisk, wydawałoby się mają małe szanse przemieszczania się. Przytwierdzone do podłoża chwytnikami (mszaki) lub korzeniami (paprotniki, rośliny kwiatowe), tkwią przez całe swoje życie w tym samym miejscu.
    A jednak tak nie jest. Przemieszczanie się roślin na odległość odbywa się przy pomocy  zarodników, nasion lub rozmnóżek wegetatywnych. Ich przenoszenie się z miejsca na miejsce  odbywa się zazwyczaj biernie, za pośrednictwem wiatru, wody, zwierząt lub człowieka. Owoce roślin mają zdumiewające przystosowania do rozsiewania w różny sposób.    

Szlak na Halę Gąsienicową zdjęcia galeria

Orla Perć szlak na Zawrat zdjęcia Galeria 5

Tatry Mięguszowieckie Szczyty zdjęcia

Góry Świętokrzyskie  zdjęcia galeria II

Wyspa Skarbów, Wyspa Robinsona zdjęcia galeria
Dla wielu nasion i owoców odpowiedni środek transportu stanowi wiatr. Wyposażone  w specjalne organy lotne mogą pokonywać duże odległości. Każdy z nas widział wczesnym latem unoszone wiatrem chmury drobniutkich owoców topól, wierzb, mniszka lekarskiego i innych zawieszone w powietrzu na „spadochronach” z jedwabistych włosków. Ten desant może być przenoszony na znaczne odległości. Lotne owoce - oskrzydlone orzeszki występujące u brzóz, grabów, jesionów, klonów, lip, wiązów zachowują się jak śmigło helikoptera, przy bocznym wietrze są transportowane na sporą odległość.
    Następną grupę stanowią owoce rozsiewane przez zwierzęta. Przenoszenie ich może się dokonywać zewnętrznie lub wewnętrznie. Owoce przenoszone zewnętrznie, przyczepione do sierści zwierząt lub ubrań ludzi wykształciły różnego rodzaju organy czepne.
Przykładem mogą być owoce łopianu (Arctium) (znane jako rzepy), rzepiku pospolitego (Agrimonia), marzanki wonnej (Asperula), uczepu (Bidens), przytulii (Galium) i wielu innych.  Są transportowane do momentu ich odczepienia się od nosiciela. Spora część roślin  jest rozprzestrzeniana przez zwierzęta wewnętrznie. Owoce ich muszą przyciągać uwagę  owocożernych zwierząt barwą i apetycznym wyglądem. Stanowią one istotny składnik pożywienia wielu ptaków i ssaków, jednak ostatecznym celem jest rozprzestrzeniane nasion. Odbywa się ono przez żołądek. Nasiona o twardych łupinach przechodzą przez przewód pokarmowy nieuszkodzone. Ten zabieg nawet przyspiesza proces kiełkowania. Kolorystyka owoców pomaga w ich zauważaniu przez ptaki.


    Wiele z nich dla człowieka jest niejadalna ze względu na trujące alkaloidy. Większość  owoców szkodliwych dla zdrowia człowieka ptakom zupełnie nie szkodzi. Toksyczność  owoców zawęża krąg konsumentów i prowadzi do tego, że tylko wyspecjalizowane gatunki  mogą zajmować się ich rozprzestrzenianiem. A spiżarnia jest bardzo obfita - zaczynając od czereśni ptasiej (Cerassus), maliny (Rubus), jeżyny (Rubus), poziomki (Fragaria), bluszczu pospolitego (Hedera), czworolistu pospolitego (Paris), kruszyny pospolitej (Frangula), borówki czarnej jagody (Vaccinium), wawrzynka wilczełyko (Daphne), bzu czarnego (Sambucus), czeremchy zwyczajnej (Padus), ligustru pospolitego (Ligustrum), morwy czarnej (Morus), śliwy tarniny (Prunus), berberysu zwyczajnego (Berberis), porzeczki (Ribes) czy nasion cisu (Taxus).
    Część roślin wytwarza owoce bardzo ciężkie bez wyraźnych przystosowań do rozsiewania. Wymienić tu można żołędzie dębu, orzechy laskowe, orzeszki bukowe - bukwie, owoce kasztanowca. Często zastanawiamy się nad ich siewkami rosnącymi z dala od macierzystych drzew. Tu rolę rozsiewaczy spełniają drobne ssaki - wiewiórki, popielice, orzesznice, chomiki i inne, jak również większe ptaki, głównie sójki. Zwierzęta te robią sobie zapasy na zimę w formie dobrze schowanych spiżarni, tak dobrze, że same ich często nie mogą znaleźć. Wiosną w tych miejscach pojawiają się siewki tych drzew. Podobnie rozsiewana jest limba (Pinus cembra) przez ptaka orzechówkę.
    Niektóre rośliny rozprzestrzeniają swoje nasiona samoczynnie. Owoce są tak zbudowane, że dojrzałe eksplodują, wyrzucając nasiona na niewielką odległość. Przykładem mogą być niecierpki (Impatiens) wyrzucające nasiona do 3 metrów, tryskawiec sprężysty zwany „oślim ogórkiem” (Ecbalium elaterium) wystrzeliwuje swoje nasiona z wnętrza owocu wraz z sokiem. Podobny mechanizm rozsiewania polegający  na występowaniu silnych napięć w tkankach martwych suchych owoców obserwujemy u rodzaju bodziszek (Geranium).
    Ważną rolę w rozsiewaniu roślin odgrywa płynąca woda. Rzeki są drogami, po których w dół ich biegu przemieszczają się liczne gatunki roślin. Np. rośliny górskie  przemieszczają się z wyższych pięter górskich wzdłuż rzek i potoków. Wiele gatunków roślin wodnych ma nasiona przystosowane do rozsiewania przez wodę. Mogą one przez pewien czas utrzymywać się na wodzie dzięki powietrzu zawartemu w śluzowatej otoczce. Stopniowo otoczka rozpuszcza się i nasienie opada na dno, gdzie kiełkuje, często po przepłynięciu pewnej odległości. Tak jest u grzybieni (Nymphaea) i grążela żółtego (Nuphar). Również wiele gatunków roślin tropikalnych jest przenoszone na sąsiednie wyspy za pomocą prądów morskich.

Liczne rośliny powierzają swoje rozsiewanie określonej grupie zwierząt. Tak jest z roślinami mrówkosiewnymi. Nasiona tych roślin opatrzone są jadalnym ciałkiem mrówczym (elajosomem). Mrówki chętnie te nasiona gromadzą w mrowisku. W czasie transportu gubią je lub zostawiają po zjedzeniu elajosomu. Do roślin rozsiewanych przez mrówki należy między innymi glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium). W runie lasu bukowego występuje około 45 gatunków roślin mrówkosiewnych.

            Dość specyficznym sposobem rozsiewania jest rozsiewanie przez ogień. W rodzinie srebrnikowatych (Proteaceae), występującej w Australii, owoce otoczone są nitkami pręcików i tworzą z nimi wielką obłą szczotkę. Otwierają się tylko w tedy, jeżeli ogarnie je ogień. Pod wpływem wysokiej temperatury palących się suchych nitek pręcików owoce pękają i rozrzucają nasiona. Padają one na spopieloną ziemię, której sole alkaliczne chłoną wilgoć z powietrza i dostarczają nasionom wilgoci potrzebnej do wykiełkowania. Przykładem tego typu rozsiewania jest rodzaj  Banksia (Banksia).

            Niektóre rośliny grzebią swoje nasiona w ziemi. W ten sposób zapewniają im odpowiednie warunki do rozwoju. Tak zachowują się niektóre trawy np. ostnice, niełupki iglicy (Erodium) i  orzecha  (orzeszki arachidowe).

            Ważnym sposobem rozprzestrzeniania się roślin jest ich rozsiewanie przez człowieka.

Tu możliwości są ogromne. Wiele gatunków roślin jest wprowadzanych przez człowieka do hodowli. Są to gatunki obce naszej florze. Wiele z nich „ucieka” z takich hodowli, czyli dziczeje. Często są one zagrożeniem dla naszej rodzimej flory, są ich niebezpiecznymi konkurentami. Tak jest z niecierpkiem drobnokwiatowym, barszczem Sosnowskiego i innymi gatunkami. Leśnicy wprowadzili do naszych drzewostanów dęba czerwonego z Ameryki Północnej, który powoli staje się konkurentem dla naszych rodzimych gatunków. Oswoiliśmy się z obecnością - wśród  naszej dendroflory - robini akacjowej niesłusznie nazywanej akacją, pochodzącej  z Ameryki Północnej. Przykładów można by wymieniać bez liku.

            Wreszcie rośliny wykorzystują do swojego przemieszczania środki transportu. Przekraczają granice krajów ukryte w różnych zakamarkach pojazdów, uwalniają się w różnych miejscach i zaczynają, oczywiście przy sprzyjających warunkach wegetację, swój podbój nowych terenów.

            Odległość jaką zdolna jest pokonać roślina w ciągu jednego roku nazywamy „krokiem biologicznym”. Dla wierzby wynosi on od 580 – 840 m/rok, dla sosny zwyczajnej  19 – 55 m/rok. Obok normalnego sposobu wędrówki krok za krokiem – dużą rolę odgrywać może przypadek przenoszący od czasu do czasu nasiona jakimś sposobem na duże odległości. Takimi przypadkami mogą być huragany, powodzie, masowe migracje zwierząt itp.

            Wiele roślin nie wytwarza owoców z nasionami i rozmnaża się wegetatywnie poprzez różnego rodzaju rozmnóżki. Spowodowane to jest defektem genetycznym bądź przystosowaniem się do określonych cech klimatu. Często są to rośliny górskie, gdzie brak jest czasu na kwitnienie i wytwarzanie owoców. Przykładem może być rdest żyworodny (Polygonum) i trawa wiechlina alpejska w odmianie żyworodnej (Poa alpina var. vivipara). Nigdy nie tworzy ziarniaków, a w miejscu ich, w kłoskach, powstają miniatury roślin, które po oderwaniu się od macierzystego okazu ukorzeniają się i wyrastają nowe rośliny.

Omówiliśmy zaledwie część sposobów wędrowania roślin i przekonaliśmy się, że taka możliwość istnieje, a rośliny pokonują w ciągu setek lat duże odległości, powiększając swoje zasięgi występowania.

 

Literatura:

Kornaś J., Medwecka –Kornaś A. 1986. Geografia roślin. Warszawa , PWN.

Polakowska M. 1992. Rośliny wodne. Warszawa, WSiP.

Rostafiński J. 1906. Botanika szkolna  na klasy wyższe. Kraków, nakładem autora.

Opis rycin.

Ryc. 1.  Owoce przytulii (Galium) z włoskami czepnymi.

Ryc. 2. Owoce łopianu pajęczynowatego (Arctium) – rzepy przystosowane do rozsiewania

            przez zwierzęta.

Ryc. 3. Owoce czereśni ptasiej (Cerassus) przysmak szpaków, drozdów.

Ryc. 4. Owoce jemioły (Viscum), twarda pestka wewnątrz przechodzi  przez przewód

pokarmowy ptaka bez uszczerbku.

Ryc. 5. Owoce kaliny (Viburnum) jadalne są po przemarznięciu.

Ryc.6. Bez koralowy (Sambucus)  wabi ptaki jaskrawym ubarwieniem owoców.

Ryc. 7. Nasiona magnolii po wydostaniu się z owocostanu trzymają się przy nim na sprężystych nitkach. Ich czerwone zabarwienie bardzo szybko zwraca uwagę kosów.

Ryc. 8.Owoce lipy (Tilia) liczą na wiatr.

Ryc. 9. Podobnie rozsiewają się skrzydlaki jesionu (Fraxinus).

Ryc 10. Dobrymi lotnikami są owoce mniszka lekarskiego (Taraxacum).

Ryc. 11. Orzeszki bukowe są przysmakiem drobnych ssaków, ich zapomniane spiżarnie są miejscem  kiełkowania na wiosnę.

Ryc. 12. Wiele roślin powierzyło swoje rozprzestrzenianie mrówkom.

Ryc. 13. Jedną z wielu roślin mrówkosiewnych jest glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium).

Ryc. 14. Nasiona glistnika są zaopatrzone w ciałko mrówcze (elajosom), przysmak mrówek- to ta biała część nasiona.

Ryc. 15. Pewne rośliny postanowiły zadbać same o swoje rozsiewanie. Przykładem jest tryskawiec sprężysty zwany „ogórkiem oślim”. Dojrzałe owoce eksplodują, wyrzucając nasiona na niewielką odległość. Roślina pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego.

Ryc. 16. Przykładem rodzimej samosiewności jest niecierpek (Impatiens). Jego owoce eksplodują  przy  dotknięciu, wyrzucając nasiona od 2,5 – 3 metrów. fot. R. Kozik

Ryc. 17. Grzybienie białe (Nymphaea) są rozsiewane przez wodę.

Ryc. 18 . Również grążel żółty (Nuphar)  korzysta  z wody jako środka rozprzestrzeniania się.

Ryc. 19. Wiele roślin nie wytwarza nasion i raczej preferuje rozmnażanie wegetatywne. Przykładem jest wiechlina alpejska w odmianie żyworodnej.

Ryc. 20. Jastrzębiec kosmaczek mimo że rozsiewa się przy pomocy nasion, to chętnie wytwarza rozłogi  jako formę wegetatywnego rozmnażania.

Ryc. 21. Australijska Banksia  przystosowała się do rozsiewania przy pomocy ognia. Fot. Barłomiej Zyśk.

Ryc. 22. Trawa włośnica (Stipa) należy do roślin, które zakopują swoje nasiona. Wykorzystują do tego długą ość, która na skutek zmian wilgotnościowych skręca się śrubowato, wkręcając ziarniak w glebę.

Ryc. 25. Wielu gatunkom w rozprzestrzenianiu pomógł człowiek. Przykładem jest dąb czerwony pochodzący z Ameryki Północnej.

Ryc. 24 .Niecierpek gruczołowaty był hodowaną rośliną ozdobną, zanim zdziczał.

Ryc. 23. Storczyki mają tak drobne nasiona, że mogą być przenoszone przez prądy powietrza na znaczne odległości.

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA