Strona główna / nr 1 (11) - ZIMA 2007 / TORFOWISKA - UNIKALNE OBSZARY PRZYRODNICZE
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
TORFOWISKA - UNIKALNE OBSZARY PRZYRODNICZE

Aby mogło powstać torfowisko, muszą zaistnieć odpowiednie warunki w których mogłyby przebiegać odpowiednie procesy torfotwórcze. Musi to być teren porośnięty przez zbiorowiska roślinne, których obumarłe szczątki ulegają stopniowemu przekształceniu w torf, czyli osad organiczny o strukturze roślinnej tworzący złoże torfowe. Najistotniejszym czynnikiem w tych procesach jest woda, która utrudnia zbyt szybki rozkład szczątków organicznych, nie dopuszczając do nich powietrza, a kwaśny odczyn torfu ogranicza działalność bakterii gnilnych. Zatorfieniu sprzyjają różnego rodzaju zagłębienia gruntu trwale lub okresowo zalewane wodą, posiadające na dnie trudno przepuszczalne dla wody warstwy gleby. Najlepsze warunki do powstawania torfowisk istnieją w klimacie umiarkowanym, obejmującym północną strefę umiarkowaną i tu występuje ich najwięcej. Natomiast w klimacie podzwrotnikowym właściwie nie ma torfowisk, ponieważ mimo dużej produkcji masy roślinnej rozkład jej szczątków następuje zbyt szybko.
Torfowiska różnią się sposobem powstawania, sposobem przyrostu na grubość, stosunkami wodnymi i składem roślinności. Wyróżniamy wśród nich trzy typy: niskie, przejściowe i wysokie. Torfowiska niskie powstają w dolinach rzecznych, gdzie tworzą się liczne rozlewiska, na brzegach rzek o wolno płynącym nurcie. Zasilanie w wodę takiego torfowiska pochodzi z płynącego cieku wodnego, który niesie wody bogate w sole mineralne z których korzystają rośliny torfowiska niskiego.
W zupełnie innych warunkach powstają torfowiska wysokie. Powstają one w płytkich zbiornikach wodnych, początkowo korzystają z ich żyzności, jednak rośliny szybko wykorzystują zasoby soli mineralnych a wskutek braku ich dopływu stają się jałowe. Ubytek wody, spowodowany wyparowaniem, jest uzupełniany wodą z opadów atmosferycznych, pozbawionej składników mineralnych. Zwiększa się zakwaszenie podłoża ponieważ kwasy powstające w procesach torfotwórczych nie zostają usunięte przez wodę z podłoża.
Torfowisko przejściowe tworzy się w warunkach pośrednich. Płynący przez torfowisko strumień lub rzeka przez zarastanie i procesy akumulacji zmienia kierunek przepływu omijając torfowisko, przez co ograniczone zostaje dostarczanie substancji mineralnych. Torfowisko przejściowe po pewnym czasie może przekształcić się w torfowisko wysokie.
Wynika z tego, że głównym czynnikiem decydującym o powstawaniu różnych typów torfowisk jest ruchliwość zasilających je wód i co za tym idzie żyzność środowiska. W zależności od tych warunków kształtuje się różna dla każdego typu torfowiska roślinność.
Najbardziej atrakcyjnym krajobrazowo i dostępnym do zwiedzania jest torfowisko wysokie. Ten typ torfowiska jest licznie reprezentowany w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej. Bliskość z jednej strony Tatr z drugiej pasma Babiej Góry stwarza dobre warunki do tworzenia się torfowisk wysokich. Początki ich powstawania na tym terenie datują się od momentu ocieplenia się klimatu z przed 10 000 lat.
Główną masą roślinną torfowiska wysokiego są torfowce (Sphagnum). Wzrost torfowiska wysokiego ma określony rytm. Patrząc na powierzchnię torfowiska widzimy wyraźne kępki i dolinki mające różne zabarwienie. Kępki mają zabarwienie brunatno- fioletowe, dolinki zielone. Powodem tego są różne gatunki torfowców rosnących na kępkach i dolinkach. Kępki są znacznie mniej nawodnione niż dolinki a budujące je torfowce odznaczają się szybkim wzrostem. W dolinkach podtopionych wodą rosną gatunki torfowców o wolnym wzroście. Nierównomierna szybkość wzrostu tych torfowców jest przyczyną dość szybkiego wzrostu kępki. Wyniesiony szczyt kępki z powodu zmniejszenia ilości wody obumiera. Kępka już nie rośnie. Rosną za to, chociaż dość wolno, torfowce w dolince, przez co zostaje spłycona, a podtopienie jej zmniejsza się. Wskutek tego pojawia się w niej coraz więcej szybko rosnących torfowców kępkowych. Role się zmieniają, dawna kępka przekształca się w podtopioną dolinkę, gdzie pojawiają się torfowce wolno rosnące. Czas trwania jednej kępki, w zależności od warunków, wynosi od kilkunastu do kilkudziesięciu lat. Dzięki tym rytmicznym zmianom torfowisko wzrasta na grubość, z obumarłych dolnych części torfowców tworzy się torf. Dzięki nieustannemu wzrostowi torfowców na wysokość torfowisko z roku na rok staje się wyższe. W dogodnych warunkach przyrasta od 1 do 2 cm rocznie. Jednak torfu w złożu przybywa w tym czasie jedynie 1 mm. Najszybciej rośnie w części środkowej tworząc charakterystyczną kilkumetrową kopułę. Występują tu również inne gatunki mchów oraz porosty. Brzeg torfowiska tzw. okrajek jest stale podtopiony przez ściekające z kopuły wody. Wody te są na tyle żyzne, że pojawiają się tu liczne gatunki roślin, często odmienne niż na torfowisku. Przyczyną zahamowania wzrostu torfowiska jest niedobór wody, spowodowany parowaniem i niedostatecznym uzupełnieniem wody z opadów atmosferycznych. Wskutek tego powierzchnia torfowiska ulega podsuszeniu, giną torfowce, a na ich miejsce pojawia się wrzos oraz sosna, zalesiająca martwe, nie przyrastające torfowisko.

Złoże torfu nie jest jednolite, składa się z szeregu warstw. Widać to doskonale na świeżych wyrobiskach  potorfowych. Pobrane w tych miejscach próbki torfu po zbadaniu pod mikroskopem wykazują  różnice  w składzie roślinnym torfu, jak i w zawartych w nim substancji humusowych. Ta warstwowa  budowa złoża torfowego świadczy o tym, że powstało ono w różnych warunkach klimatycznych z różnych zbiorowisk roślinnych. Jak wykazały obliczenia, złoże torfu  w dobrych warunkach powiększa się o 1 mm rocznie. Stanowi  to 1 metr na tysiąclecie. Okres powstawania torfowiska o miąższości 8 – 10 m, to 8 – 10 tysięcy lat, a szczątki  roślinne i pyłki roślin znalezione  w najgłębszych warstwach  pochodziłyby z roślin, które żyły w tym okresie. Złoże torfu stanowi rodzaj kroniki, zawierającej historię  roślinności torfowiska, zapisywaną rok po roku . Jest tu również zapisana  historia  roślinności pobliskich okolic. Dzięki analizie pyłkowej  możemy się dowiedzieć  jaki był skład gatunkowy  drzew okolicznych lasów. Przeniesione przez wiatr pyłki  mogą przetrwać w torfie  w stanie prawie niezmienionym tysiące lat. Możemy śledzić zmiany tej roślinności w tym okresie w zależności od zmian jakościowych i ilościowych masy pyłkowej. Możliwe jest również na podstawie zmiany zespołów leśnych prześledzić  zmiany klimatyczne.

            Torfowiska stanowią  interesujący układ  przyrodniczy o specyficznych warunkach  środowiskowych. Te warunki działają wybiórczo na skład florystyczny torfowisk. Mogą tu rosnąć rośliny znoszące duże zakwaszenie podłoża, brak dostępnego dla nich mineralnego azotu w podłożu, który występuje  tu w formie wielkocząsteczkowych związków białkowych niedostępnych dla roślin. Jak już wspomniałem  w torfie między innymi ze względu na silny kwaśny odczyn, brak jest bakterii zdolnych do mineralizowania substancji organicznych. Zmusza to niektóre rośliny do czerpania azotu w inny sposób. Są to albo rośliny owadożerne, albo żyjące w mikoryzie z grzybami.

            Większość roślin tu rosnących ma zimozielone liście o kseromorficznej budowie, z warstwą wosku zabezpieczającą przed nadmierną utratą wody. Wydawałoby się, że wody tu nie brakuje, a jednak. Najgorszy jest okres wiosenny, kiedy na torfowisku mocno już grzeje słoneczko a podłoże jest zamarznięte, woda jest, ale niedostępna dla roślin bo w postaci lodu. Stąd ta oszczędność w gospodarowaniu wodą.

            Najliczniejszą grupę roślin torfowisk  stanowią mchy torfowce (Sphagnum). Ich charakterystyczna budowa anatomiczna spowodowała, że mogą gromadzić w swoim ciele olbrzymie ilości wody. Odpowiedzialnym  za to jest cały system martwych komórek wypełniających się wodą. Z roślin owadożernych  spotykamy tu trzy gatunki rosiczek (Drosera): rosiczkę okrągłolistną, długolistną i pośrednią oraz tłustosza pospolitego (Pinquicula vulgaris).Do częstych  roślin torfowiska wysokiego należą  niektóre krzewinki należące do rodziny wrzosowatych. Bagno zwyczajne (Ledum palustre)  jest krzewem  dorastającym do 1,5 m wysokości. Cała roślina odurzająco pachnie, tępiona niemiłosiernie jako środek przeciwko molom mimo, że jest objęta ochroną gatunkową. Maleńką krzewinką jest  żurawina błotna (Oxycoccus quadripetalus). Owocem jest piękna czerwona jagoda, jadalna. Z owoców żurawiny robi się pyszne dżemy, herbaty owocowe i nalewki. Rosną tu również trzy gatunki naszych borówek. Borówka bagienna zwana pijanicą lub łochynią (Vaccinium uliginosum) osiąga wysokość 1 m. Pijanicy przypisuje się halucynogenne  właściwości. Zaburzenia które mogą wystąpić  po spożyciu jagód, powoduje osadzający się  na nich pyłek bagna zwyczajnego. Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idea), kwitnie różowo od maja do czerwca a w sierpniu dojrzewają jej czerwone owoce. Borówka czernica (Vaccinium myrtillus)  ma w owocach ciemnoczerwony miąż.

Modrzewnica  zwyczajna (Andromeda polifolia ) jest niewielką krzewinką  o bladoróżowych beczułkowatych kwiatach. Modrzewnica, podobnie jak i inne wrzosowate, żyje w symbiozie z grzybem, którego strzępki przerastają  całą roślinę. Ta współpraca owocuje w możliwości uzupełnienia niedoboru azotu przy pomocy grzyba. Wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum) jest byliną tworząca zwarte kępy. Po przekwitnieniu owoce otoczone są gęstym białym puchem. Jej krewniaczką,  należącą do tej samej rodziny turzycowatych  jest przygiełka biała (Rhynchospora alba)

Krzewinką która zwiastuje nam koniec lata  jest wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris).Jego masowe pojawianie się na torfowisku świadczy o jego przesuszaniu. Rzadziej spotykaną jest  bażyna czarna (Empetrum nigrum), pokrojem przypominająca wrzos, należącą do rodziny bażynowatych (Empetraceae).Owocem jest kulista , czarna, jadalna jagoda.

            Na okrajku torfowiska i potorfiach można spotkać  cały szereg roślin lubiących tereny podmokłe. Są to bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), czermień błotną (Calla palustris), pospolite gatunki czerwono lub fioletowo kwitnących storczyków: stoplamka plamistego (Dactylorhiza maculata) i  stoplamka szerokolistnego (Dactylorhiza maialis), paproci narecznicy błotnej  (Thelypteris palustris).

            Osobliwością  florystyczną torfowisk wysokich  Kotliny  Orawsko – Nowotarskiej jest kosodrzewina (Pinus mugo) oraz sosna błotna (Pinus x rhaetica), która jest mieszańcem  kosówki z sosną  zwyczajną (Pinus silvestris). Stało się to możliwe przez bliskie występowanie w tym miejscu  populacji tych gatunków sosen.

            Znaczenie gospodarcze torfowisk stało się groźne dla ich egzystencji. Niszczono je przez eksploatację torfu dla celów opałowych , jako podłoże dla wielu upraw. Wcześniej pola wydobywcze były odwadniane przez kopanie rowów odprowadzających wodę. Wiadomo, że podstawową wartością  przyrodniczą torfowisk wysokich jest zdolność do długotrwałego zatrzymywania wody. Szacuje się, że cały zatorfiony obszar w Kotlinie  Orawsko-Nowotarskiej może w sezonie  wegetacyjnym  zatrzymać prawie 75 mln m3 wody, co stanowi 20% pojemności zbiornika w Czorsztynie. Wiele torfowisk zostało zniszczonych przez pożary  na skutek zaprószenia ognia.

            Torfowiska  są ostojami dla wielu zagrożonych wyginięciem gatunków  roślin jak również całych biocenoz. Żywią wiele gatunków roślin z natury rzadkich, o charakterze reliktowym, roślin chronionych i ginących. Ogromna jest również rola torfowisk w prawidłowym funkcjonowaniu całych krajobrazów, ponieważ spełniają  istotną funkcję w utrzymaniu równowagi i stabilności ekosystemów lądowych.

            Z uwagi na bardzo ważną przyrodniczą rolę torfowisk w krajobrazie, istnieje pilna konieczność ich  ochrony, zabezpieczenia  przed dewastacją i intensywnym użytkowaniem.                                                                             

Literetura

Cichocki W. 2002. Bory Orawsko-Nowotarskie. Przewodnik edukacyjny. Kraków. Wyd. Stowarzyszenie „Krajobrazy”

 

Podbielkowski Z. 1965. Rośliny  torfowisk. Warszawa. Wyd. PZWS.

Opisy rycin. Wszystkie  fotografie Ryszard Kozik

Ryc. 1 Powstawanie torfowiska, jezioro dystroficzne (ubogie w substancje organiczne) otoczone jest nasuwającym się na taflę wody płem utworzonym przez mchy torfowce. Pło najczęściej  przechodzi w torfowisko  wysokie a na okrajku powstaje bór  bagienny.

Ryc.2 Torfowisko przejściowe z kwitnącą wełnianką wąskolistną (Eriophorum angustifolium)

Ryc. 3. Torfowisko wysokie, widoczna wyraźna kopuła torfowiska .

Ryc.4. Profil torfowiska wysokiego.

Ryc. 5. Torfowisko wysokie z widocznym przedpolem potorfia czyli wyeksploatowanego torfu.

Ryc.6. Potorfie na torfowisku Baligówka

Ryc. 7. Potorfia są użytkowane jako pola uprawne i łąki do wypasu owiec

Ryc.8. Główną masą roślinną torfowiska są mchy torfowce (Sphagnum)

Ryc. 9. Kępkowa budowa torfowiska

Ryc. 10. Torfowisko wysokie wiosną z kwitnącym  bagnem zwyczajnym

Ryc.11. Bagno zwyczajne(Ledum palustre)

Ryc.12.Torfowisko wysokie jesienią. Miejsca przesuszone zajmuje wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris)

Ryc.13. Kolory torfowiska późną jesienią

Ryc. 14. Kępy wełnianki pochwowatej  (Eriophorum vaginatum)

Ryc. 15. Owoce borówki bagiennej, łochyni  (Vaccinium uliginosum)

Ryc. 16. Kwitnąca borówka  czernica (Vaccinium myrtillus)

Ryc.17. Kwitnąca żurawina błotna (Oxycoccus quadripetalus)

Ryc.18. Owocująca żurawina błotna

Ryc. 19. Modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia) piękna roślina torfowiska  wysokiego.

Ryc. 20. Rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia) roślina mięsożerna, stały gatunek torfowisk.

Ryc. 21. Okrajek  torfowiska  często jest zasiedlany przez  stoplamka szerokolistnego (Dactylorhiza maialis)...

Ryc.22. ...czermień błotną (Calla palustris) ...

Ryc. 23. ...bobrek trójlistkowy  (Menyanthes trifoliata)...

Ryc. 24. ... narecznicy błotnej (Thelypteris palustris).

Ryc. 25. W latach 20 wskutek eksploatacji i wypalania  torfowisk  wyginął na torfowiskach orawskich  rzadki w Polsce relikt  epoki lodowcowej  brzoza karłowata (Betula nana).

Ryc. 26. Obecnie również torfowiska  są zalesiane przez służby leśne. Oto jeden z przykładów.


 
© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA