Strona główna / nr 2 (12) - WIOSNA 2007 / Źródła w okolicach Dukli
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
Źródła w okolicach Dukli


  • Okolice Dukli należą do jednego z najciekawszych obszarów Karpat, położonego w środkowej części dorzecza Jasiołki, będącej prawostronnym dopływem Wisłoki. Jest to teren szczególny pod względem bogactw naturalnych: w promieniu kilkunastu kilometrów występują złoża ropy naftowej i gazu ziemnego oraz wody mineralne, czyli takie, których mineralizacja ogólna wynosi powyżej 1g/dm3. Wody te wykorzystywane są w celach leczniczych w Iwoniczu Zdroju i Rymanowie Zdroju oddalonych od Dukli odpowiednio ok. 6 i 12 km. Iwonicz Zdrój - jedno z najstarszych uzdrowisk polskich - korzysta współcześnie dla celów leczniczych z wypływających przez odwierty ponaftowe wód geotermalnych będących reliktowymi solankami o temperaturze około 20°C, wysokiej mineralizacji (6-19 g/dm3), bogatymi w brom, jod, bor i wolny dwutlenek węgla. W Iwoniczu Zdroju występują także, znane już od XV w. - chłodne, słabo zmineralizowane wody fluorkowe, borowe. Najstarsza notatka dotycząca analizy chemicznej tych wód pochodzi z 1839 roku. Rymanów Zdrój słynie przede wszystkim ze szczaw solankowo-sodowych (szczawa - woda, w której w 1 w dm3 występuje od 1 g wolnego CO2). Eksploatowane są wody mineralne ze źródeł i odwiertów o mineralizacji od 8 do 22 g/dm3. Oprócz szczaw występują także solanki jodkowo-bromkowe.
    Warto jednak dodać, iż okolice Dukli słynne są jeszcze ze nieco innych źródeł: ze źródeł wypływających w miejscach kultu religijnego, tzw. cudownych. Woda z tych źródeł uważana jest przez ludzi za posiadającą właściwości lecznicze, przynoszącą ulgę w rozmaitych dolegliwościach i chorobach. Do najbardziej znanych należy źródło św. Jana wypływające w obrębie tzw. Pustelni, gdzie prawdopodobnie przebywał i prowadził pustelnicze życie św. Jan z Dukli. Jest ono położone około 4,5 km na południe od Dukli na zboczach Garbu (612 m n.p.m.). Nieopodal źródła św. Jana wypływa Potok Pustelniczy płynący wzdłuż asfaltowej drogi prowadzącej do Pustelni. Drugim "cudownym" źródłem, związanym z miejscem kultu św. Jana, jest Złota Studzienka, położona nieco bliżej - około 3 km na południowy wschód od Dukli. Woda wypływa ze szczeliny skalnej na północno-zachodnim zboczu Cergowej (716 m n.p.m.). Źródło obudowane jest betonową cembrowiną, na której stoi drewniana kapliczka. Leży ono przy czerwonym szlaku turystycznym wiodącym przez rezerwat "Tysiąclecia na Górze Cergowej". Podobnie, jak w przypadku Pustelni św. Jana, miejsce to odwiedzane jest przez pielgrzymów, zaś w okresie letnim odprawiane są tu msze święte. Źródło to uwiecznił w swoim poemacie pt. Do zielonego Beskidu Wincenty Pol:
    Ale jak bije na Cergowej źródło,
    Co było z Bożej miłości poczęte,
    Tu jeszcze dzisiaj w sercach nie wychudło,
    I wiecznie żywe jest w pamięci - święte.

    O ile skład chemiczny wód źródlanych wykorzystywanych w celach leczniczych w Rymanowie Zdroju oraz Iwoniczu Zdroju jest od dawna rozpoznany, o tyle chemizm "cudownych" źródeł nie jest znany. Cechy wód krążących w środowisku kształtują się w wyniku współdziałania czynników naturalnych i antropogenicznych. W badanych okolicach Dukli dominują czynniki naturalne, wśród których najważniejszymi są warunki litologiczno-mineralogiczne warstw wodonośnych, prędkość krążenia wód w ich obrębie oraz wielkość powierzchni kontaktu wody ze skałą, co decyduje o możliwości rozpuszczania skał. Wydaje się jednak, iż na badanym obszarze, najważniejsza rolę w kształtowaniu chemizmu wód podziemnych stanowią czynniki tektoniczne: badany obszar leży bowiem w strefie kontaktu dwóch wielkich jednostek tektonicznych: płaszczowiny śląskiej i nasuniętej na nią od południa - płaszczowiny dukielskiej. Towarzyszą jej gęste spękania i zaburzenia tektoniczne umożliwiające głębokim wodom podziemnym migrację ku powierzchni, a także przedostawanie się do wody jonów i gazów charakterystycznych dla głębokich poziomów wodonośnych. Nie należy także zapominać, iż badany obszar leży w zasięgu złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, stąd też wody źródlane mogą być wzbogacone o dodatkowe gazy i jony.
    Na zboczach Cergowej i Garbu - podobnie jak na innych wzniesienia Beskidu Niskiego - występują liczne źródła dające początek sieci potoków spływających w dół głębokimi dolinami wciosowymi. Jednakże tylko dwa źródła - wspomniane powyżej - uznawane są za "cudowne". Oba wypływają z margli. Wydaje się interesujące, czy chemizm wód tych źródeł wyróżnia się spośród innych leżących w bliskim sąsiedztwie na okolicznych zboczach.
    W tym celu przeprowadzono badania polegające na regularnym poborze prób wód źródlanych zarówno ze źródeł "cudownych" jak również innych, położonych w środkowej części zlewni Jasiołki. Wody te poddano analizie hydrochemicznej. Badania prowadzono w okresie od listopada 2001 r. do października 2002 r.
    W wyniku analizy koncentracji makrojonów można stwierdzić, iż wszystkie badane wody -zarówno ze źródeł "cudownych" jak również pozostałych - są do siebie podobne i należą do typu hydrochemicznego wód wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowego. W składzie chemicznym dominują wodorowęglany. Spośród kationów najwięcej jest wapnia i magnezu. Około 10% badanych makrojonów stanowią siarczany, zaś jeszcze mniej - sód (ok. 2%) oraz chlor i potas (ok. 1 %). Mimo tych podobieństw, można jednak zauważyć pewne szczególne cechy wód "cudownych" źródeł, tj. św. Jana i Złotej Studzienki:
    1) woda źródła św. Jana posiada największą zarówno przewodność właściwą jak i twardość ogólną (odpowiednio: powyżej 800 S/cm, powyżej 12 n) oraz odznacza się małą zmiennością przewodności właściwej w ciągu roku;
    3) najtwardsza woda wypływa ze źródła św. Jana (dużą zawartością wapnia);
    4) wody "cudownych" źródeł odznaczają się najwyższą suchą pozostałością (ponad 270 mg/l) oraz małą zmiennością koncentracji siarczanów w ciągu roku;
    5) wody "cudownych" źródeł wyróżniają się podwyższoną koncentracją chlorków i magnezu oraz niższą niż pozostałe wody koncentracją sodu oraz potasu.
    Ze względu na fakt, iż sucha pozostałość różni się od ogólnej mineralizacji wody, obliczono różnicę pomiędzy tymi dwoma parametrami zakładając, iż wskazuje ona obecność w wodzie jonów nie ujętych w przeprowadzonej analizie. Największe różnice odnosiły się do "Złotej Studzienki", co świadczy o tym, iż skład jonowy wody jest o wiele bogatszy. Dodatkowo, postanowiono zbadać wody pod względem koncentracji wybranych pierwiastków promieniotwórczych: radu-226, radonu oraz cezu-137.
    Obecność radu-226 w wodach podziemnych może być spowodowana wymianą adsorpcyjną, dyfuzyjnym ługowaniem roztworów porowych lub rozkładem niektórych obumarłych roślin koncentrujących ten pierwiastek. W pierwszych latach XX wieku, rad zrobił zawrotną karierę: stosowano go do kąpieli, produkcji kosmetyków, produktów spożywczych, sądząc, że posiada on bardzo korzystny wpływ na zdrowie. Wiadomo jednak także, iż rad wykazuje własności toksyczne. Radon jest gazem szlachetnym powstającym w wyniku rozpadu radu. To głównie on nadaje wodom podziemnym właściwości radioaktywne. Jego ilość zależy od ilości radu znajdującego się w podłożu, a także stopnia uszczelinowienia skały. Wody ze znaczną zawartością radonu wykorzystywane są w balneologii. Dość zgodnie twierdzi się, iż duże dawki radonu szkodzą, natomiast na temat małych dawek promieniowania - poglądy są podzielone. Mimo to kuracje radonowe są dość powszechnie stosowane w schorzeniach artretyzmu i reumatyzmu. Cez-137 jest izotopem wprowadzonym do środowiska geograficznego przez człowieka; uważany jest za wskaźnikiem zanieczyszczeń antropogenicznych związanych z awariami elektrowni atomowych i wybuchami jądrowymi. W wyniku badań koncentracji wspomnianych wyżej izotopów można stwierdzić:
    1) mimo iż wszystkie badane wody odznaczały się słabą radoczynnością, zauważono wyraźnie podwyższone stężenia radonu w wodzie zarówno Złotej Studzienki (5,96 Bq/l; 0,40) jak i źródła św. Jana (4,47 Bq/l; 0,36) - dla porównania stężenie radonu w wodach źródlisk potoków położonych w sąsiedztwie obu źródeł wynosi od 0,07 do 0,22 Bq/l;
    2) stężenie radu-226 w wodzie Potoku Pustelniczego wynosi 0,623 Bq/l, co przewyższa prawie sześciokrotnie normę dla wody pitnej (0,11 Bq/l); warto dodać, iż woda ta jest spożywana niekiedy przez pątników;
    3) w badanych wodach nie stwierdzono cezu-137.
    Przeprowadzone badania dowodzą, iż "wyjątkowość" składu chemicznego "cudownych źródeł" wynika przede wszystkim z obecności jonów nie należących do grupy tzw. makrojonów (główne jony występujące powszechnie w wodach słodkich). W ramach opisywanych badań określono koncentrację zaledwie trzech dodatkowych jonów wybranych arbitralnie. Reasumując można stwierdzić, iż wody "cudownych" źródeł posiadają kilka wyróżniających je cech. Warto byłoby objąć te źródła monitoringiem hydrochemicznym, a przede wszystkim dokonać pełnej analizy hydrochemicznej, która mogłaby wykazać inne, nie zbadane jeszcze osobliwości ich składu chemicznego.

    Literatura: dostępna u autorek

    Fotografie:

    Fot. 1. Północne zbocza Cergowej (fot. D. Rzeszutek)

    Fot. 2. “Złota Studzienka” (zimą i wiosną 2002 r., fot. D. Rzeszutek)

    Fot. 3. Źródło św. Jana w Pustelni (fot. M. Zalewska-Krówka)

    Fot. 4. Osuwisko poniżej Pustelni (na drugim planie – dom Pustelnika, fot. D. Rzeszutek)

    Fot. 5. Obszar źródłowy Potoku Kramionki (punkt poboru nr 1) (fot. D. Rzeszutek)

    Fot. 6. Obszar źródłowy Potoku Chyrowskiego (punkt poboru nr 3) (fot. D. Rzeszutek )

    Fot. 7. Obszar źródłowy Garbarki (fot. D. Rzeszutek)

    Fot. 8. Obszar źródłowy Potoku Mirosława (punkt poboru nr 6) (fot. D. Rzeszutek)


    Prof. dr. hab. Joanna Pociask Karteczka -  Wydział Geografii Uniwersytet Jagielloński w Krakowie,  UJ Kraków
    mgr Dorota Rzeszutek - Absolwent UJ Kraków

     
    © Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
    Webmaster: PROMEDIA