Strona główna / nr 3 (5) - LATO 2005 / GADY W GÓRACH
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
Gady w górach.

[ Gady galeria zdjęcia ]


Gady zdjęcia galeria

Ptaki zdjęcia galeria

Wiosna pora godowa płazów zdjęcia galeria

Najpiękniejsze górskie kwiaty zdjęcia galeria 2

Niedźwiedź, kozica, jeleń zdjęcia, galeria
Gady w górach

Dr. Marek Guzik  - Akademia Pedagogiczna  Krakówgady w górach

Ponad rok temu, w pierwszym numerze „W górach”, pisałem o występujących w górach płazach. W zapowiedzi następnego numeru był temat o gadach. Po konsultacji z Redakcją zdecydowaliśmy się na inny temat, zostawiając gady na później. Teraz zatem nadeszła pora na tekst o gadach, bowiem sezon wycieczkowo-wędrówkowy w pełni i spotkanie przedstawicieli tej grupy jest bardzo realne.

Gady są zwierzętami zmiennocieplnymi, co znacznie zawęża zasięg ich występowania. Liczba gatunków gwałtownie maleje przy przesuwaniu się od obszarów ciepłych w kierunku biegunów. Na świecie żyje ok. 7830 gatunków gadów. (Berger 2000). Występują one głównie w strefie gorącej. Z tej liczby w Europie występuje 199 gatunków (Świerad 2003), w Europie Środkowej stwierdzono 17 gatunków, a w Polsce żyje jedynie 9 rodzimych gatunków (Blab, Vogel 1999). Jest to więc około 0.1% w stosunku do liczby gatunków występujących na świecie.

Podobnie jak w przypadku płazów, wśród polskich a nawet europejskich gadów, brak gatunków występujących wyłącznie w górach, czyli jak mówią biolodzy gatunków eualpejskich.  Nasze gady wstępujące w górach to tzw. gatunki tychoalpejskie. Występują one dość pospolicie w górach, nawet na znacznych wysokościach, ale spotkać je można także na terenie całej Polski.

W najwyższych partiach naszych gór spotkać można dwa gatunki gadów. Są to jaszczurka żyworodna i żmija zygzakowata.


Tatry Morskie Oko zdjęcia

Szlak na Halę Gąsienicową zdjęcia galeria

Tatry Orla Perć, Kozia Przełęcz zdjęcia galeria 4

Góry Świętokrzyskie zdjęcia galeria I

Góry Świętokrzyskie z lotu ptaka zdjęcia
Jaszczurka żyworodna (Lacerta vivipara) jest małą i delikatną jaszczurką. Grzbietową część ciała pokrywają niewielkie łuski, a głowę wyraźne tarczki. Na brzuchu występuje kilka rzędów tarczek ułożonych w charakterystyczny wzorek. Jak u wszystkich jaszczurek, otwory uszne są dobrze widoczne. Ubarwienie grzbietu samic i samców jest podobne i są to różne odcienie brązu. z licznymi plamkami. Środkiem grzbietu biegnie jaśniejszy pas. Niekiedy plamki tworzą smugi. Dymorfizm płciowy zaznacza się głównie w ubarwieniu brzucha. U samców w porze godowej jest on intensywnie pomarańczowy, często z licznymi ciemnymi plamkami, natomiast u samic perłowy lub kremowo-pomarańczowy, bez plam. U samców występuje również wyraźne zgrubienie u nasady ogona.

Całkowita długość ciała jaszczurki żyworodnej nie przekracza 16 cm, z czego prawie 2/3 przypada na ogon. Ponieważ u jaszczurek występuje zjawisko aututomii (w tym przypadku zdolność do odrzucenia ogona) często spotyka się jaszczurki z krótkim, regenerującym ogonem. Dla jaszczurek ma to podstawowe znaczenie, bowiem zaatakowany osobnik tracąc ogon często ratuje życie. Taki odrzucony ogon jeszcze przez pewien czas drga i wykonuje wijące ruchy, co skutecznie zajmuje napastnika i daje czas właścicielce na bezpieczną ucieczkę. Jaszczurka żyworodna zamieszkuje bardzo różnorodne środowiska, często spotykana jest na terenach podmokłych. Dobrze pływa, a czasem nawet nurkuje i w czasie ucieczki potrafi szybko przebiec po pokrytym rzęsą wodną niewielkim zbiorniku wodnym.

Ciekawy jest sposób rozrodu tego gatunku. Występuje u niej żyworodność lecytotroficzna nazywana również jajożyworodnością. U gatunku tego zapłodnione jaja są noszone przez samicę, która tym sposobem zabezpiecza je przed wrogami ale także reguluje temperaturę rozwoju zarodków. Gdy jest chłodno samica wygrzewa się w promieniach słońca, natomiast gdy jest gorąco przebywa w miejscach zacienionych. Młode osobniki rozwijają się w ciele matki kosztem materiałów zgromadzonych w komórce jajowej. Po około 3 – 4 miesiącach samica rodzi od 8 do 10 młodych, które natychmiast podejmują samodzielne życie. Długość ciąży zależy od temperatury, w której rozwijają się zarodki.

Jaszczurka żyworodna występuje licznie na całym obszarze Polski, pospolita jest również w górach. Zasiedla całe Tatry i jest spotykana nawet na Rysach (2499 m n.p.m.) i na Gerlachu (2655 m n.p.m.) (Świerad 2003).

Żmija zygzakowata  (Vipera berus) jest drugim gadem, którego możemy spotkać w czasie górskich wędrówek. Jest to niewielki wąż osiągający najczęściej ok. 60 – 70 cm długości. Posiada głowę sercowatego kształtu wyraźnie oddzieloną od tułowia przewężeniem szyjnym. Tułów ma stosunkowo gruby, a odcinek ogonowy krótki i wyraźnie wyodrębniony.

Grzbietowa strona ciała żmii jest pokryta łuskami, natomiast na stronie brzusznej występuje u niej pojedynczy rząd poprzecznych tarczek. Na głowie wyraźne, niewielkie tarczki.

W Polsce występują 3 formy barwne żmii. Pospolite i łatwo rozpoznawalne są dwie z nich – forma brązowa (różne odcienie brązu łącznie z barwą czerwono-rudą) i popielata (srebrzysta). Na tym tle u obu płci na grzbiecie, wzdłuż całego ciała, biegnie wyraźny, czarny zygzak tzw. wstęga kainowa. U samców jest on zazwyczaj bardziej wyrazisty niż u samic. Na głowie również występuje plama najczęściej w kształcie litery X. Trzecią formą jest forma czarna – melanistyczna, u której ani plama na głowie ani zygzak nie są widoczne.

Oczy żmii mają pionową szparowatą źrenicę i piękną bordową tęczówkę.

Pora godowa tego gatunku przypada na maj. Samce często toczą walki o samice. W czasie takiej walki przeciwnicy unoszą przednie części ciała i kołysząc się wahadłowo starają się opleść konkurenta i przycisnąć go do podłoża. Pokonany słabszy samiec ucieka i zostawia partnerów w spokoju.

Żmija zygzakowata, podobnie jak jaszczurka żyworodna, jest gatunkiem żyworodnym (żyworodność lecytotroficzna), a samica rodzi w lecie do 18 młodych osobników. Są one w chwili urodzenia zdolne do samodzielnego życia i nie wymagają opieki.

Jak wszystkie gady, żmija jest gatunkiem ciepłolubnym i najczęściej można ją spotkać wygrzewającą się w promieniach słońca. Zasiedla zarówno tereny suche jak i podmokłe. Dobrze pływa. Występuje pospolicie na teranie całego kraju, a w Tatrach jest spotykana do wysokości 1600 m n.p.m.

Żmija zygzakowata jest jedynym przedstawicielem węży jadowitych w Polsce i w przypadku spotkania jej na trasie wędrówki należy postępować bardzo rozważnie. 

Przede wszystkim należy pamiętać, iż żmija nigdy nie zaatakuje człowieka jeśli ma możliwość ucieczki. Najczęściej już w chwili zbliżania się człowieka stara się umknąć, jednak niekiedy bywa zaskoczona i wtedy staje się groźna – zwija się spiralnie, a w części przedniej esowato, unosi głowę i niekiedy syczy starając się nas odstraszyć. Należy wtedy cofnąć się albo ją obejść. Bezpieczna odległość to ok. 1 m. Żmija atakuje w sytuacji bezpośredniego zagrożenia albo nadepnięcia, wykorzystując do tego celu jedyną swoją broń tzn. zęby jadowe.

Zęby jadowe żmii są osadzone ruchomo. Przy zamkniętym pysku są ułożone poziomo i schowane w fałdach błony śluzowej. W czasie ataku zostają ustawione pionowo. Mają długość ok. 4 – 5 mm. Wewnątrz każdego zęba występuje kanalik, którym w czasie ukąszenia spływa jad. Żmija przy ukąszeniu wprowadza do rany do 20% jadu znajdującego się w gruczołach tj. ok.  20 mg. Dawka śmiertelna dla dorosłego, zdrowego człowieka wynosi ok. 30 mg, zatem rzadko jej ukąszenie powoduje zgon.

     Ukąszenie jest niebezpieczne w przypadku dzieci osób starszych i chorych na serce.

 Jad żmii zawiera mieszaninę różnych enzymów, których działanie wpływa między innymi na układ krwionośny, powodując zaburzenia krzepliwości krwi i uszkodzenie naczyń krwionośnych, a także na otaczające tkanki powodując ich martwicę.

Atakująca żmija błyskawicznie rozprostowuje przednią część ciała z otwartym pyskiem i gotowymi do ukąszenia podniesionymi zębami jadowymi. Po takim ataku równie szybko cofa głowę. Atakuje na odległość ok. 30 – 40 cm.

Z tej formy ataku wzięło się błędne twierdzenie, że żmija skacze na ofiarę, a nawet skacząc próbuje ją dogonić. Nic bardziej błędnego. Po takim, głównie odstraszającym, ataku na człowieka stara się szybko umknąć.

Może się jednak zdarzyć, że przez naszą nieostrożność dojdzie do ukąszenia – najczęściej w rękę lub nogę.

            W miejscu ukąszenia są widoczne dwie ranki odległe od siebie o ok. 1 – 1,5 cm i głębokie na ok. 5mm. Ukąszenie powoduje dość silny ból i obrzęk tkanek wokół ran, pojawia się też sinoczerwone zabarwienie okolic ukąszenia. Ogólnoustrojowymi objawami zatrucia są zazwyczaj obfite poty, ból brzucha, mdłości, wymioty, biegunka, spadek ciśnienia krwi a niekiedy nawet obrzmienie warg i języka. W rzadkich przypadkach może wystąpić krwotok z nosa. Objawy takie mogą wystąpić już w kilka – kilkanaście minut po ukąszeniu. Nasilenie i wystąpienie objawów zatrucia zależy m.in. od wagi i wzrostu, a także wieku i stanu zdrowia człowieka. Najciężej znoszą ukąszenia osoby z chorobami układu krążenia.

            Jak zatem zachować się jeśli dojdzie do ukąszenia.

 

Najważniejszą sprawą jest zachowanie spokoju !!!!

 

Jeśli dysponujemy środkiem transportu osobę ukąszoną należy w miarę szybko dostarczyć do lekarza, jeśli nie, wezwać pogotowie.

Do czasu przyjazdu pogotowia należy umieścić pokąsanego w miejscu zacienionym i zdezynfekować ranę.

Nie należy zostawiać pokąsanego samego

W apteczce powinna znajdować się 20 ml strzykawka z odciętym czołem i przy jej pomocy odsysamy ranę. Można w ten sposób usunąć nawet 40% wstrzykniętego jadu.

Nie wysysamy rany ustami !!

W literaturze można spotkać zalecenie, aby przed odsysaniem rany naciąć każdą z nich np. opalonym i zdezynfekowanym nożem. Sądzę że nie jest to konieczne.

Nie zaleca się również zakładania opasek uciskowych ani też wycinania wypalania czy wygniatania ran.

Ranę należy obłożyć zimnymi okładami a kończynę unieruchomić.

Osobie pokąsanej należy podawać dużo płynów – herbaty, kawy lub soków
w żadnym razie alkoholu.

Jeśli znajdujemy się daleko od drogi należy pokąsanego spokojnie sprowadzić lub znieść do miejsca, z którego możliwy jest transport.

Jaszczurka żyworodna i żmija zygzakowata w normalnych warunkach, na terenach podgórskich, każdego roku „rodzą” młode osobniki. Jednak znane są z tego, że w niekorzystnych warunkach mogą również przetrzymywać w drogach rodnych rozwijające się zarodki. W wysokich górach gady te, szczególnie samice z zarodkami, najczęściej spotkać można właśnie wygrzewające się na słońcu. Oczywiste jest zatem, że taka biologia rozrodu pozwoliła tym gatunkom zaadoptować się do życia w górach i w czasie szczególnie zimnych lat, gdy okres życia aktywnego jest krótki, „rodzić” młode raz na 2 lata. Wszystko to sprawia, że obydwa gatunki dochodzą w górach do 3000 m n.p.m. a jaszczurka żyworodna jest równocześnie najdalej na północ występującym europejskim gadem.

Pospolitym gadem, którego możemy spotkać w czasie górskich wędrówek jest jaszczurka zwinka (Lacerta agilis). Jest to najpospolitsza nasza jaszczurka a nazwa pochodzi zapewne od zwinnego, szybkiego poruszania się.  Posiada ciało masywne i silne z wyraźnie zaznaczoną szyją, oczy z ruchomymi powiekami a otwory uszne dobrze widoczne. Na grzbiecie i ogonie występują drobne łuski, natomiast głowa jest pokryta wyraźnymi dużymi tarczkami. Na brzuchu kilka rzędów tarczek tworzy charakterystyczny wzorek. Pięciopalczaste kończyny są zakończone pazurkami. Ogon jest dłuższy od reszty ciała.

Jaszczurka zwinka należy do najładniej ubarwionych naszych gadów. Na brązowym tle grzbietu biegną zazwyczaj trzy rzędy ciemnych plam. W środku tych plam występują jaśniejsze, często białe, plamki. Brzuch bez plam, ma barwę kremową. Długość ciała dochodzi do 24 cm. W okresie godowym samce przybierają intensywne zielone barwy. Spotyka się okazy o barwie zielonej z jednolitym, brązowym paskiem wzdłuż grzbietu. Samce w tym okresie są  bardzo agresywne w stosunku do innych samców. Często toczą walki o terytorium.

Jaszczurka zwinka jest jajorodna. Samica składa do 15 jaj. Jest formą wybitnie ciepłolubną. Występuje na terenach suchych o dobrym nasłonecznieniu.

Jest to pospolity gatunek, spotykany na terenie całej Polski w tym również i w górach gdzie spotkać ją można najczęściej na suchych zboczach o południowej wystawie. Dochodzi do wysokości 1500 m n.p.m.

Następnym gadem spotykanym w górach jest pospolity również na niżu padalec zwyczajny (Anguis fragilis). Jest to beznoga jaszczurka pokrojem ciała przypominająca węża.

Jest to nasza najdłuższa jaszczurka, której długość dochodzi do 45 a nawet 50 cm. Najczęściej jednak spotyka się osobniki o długości 35 – 40 cm. Ubarwienie padalca jest jasnobrązowe z wyraźnym połyskiem. Wzdłuż grzbietu i boków najczęściej biegną ciemne linie. U tzw. odmiany turkusowej na ciele występują niewielkie turkusowe plamki często ułożone w różne przypadkowe wzorki. Ogon i tułów są na przekroju okrągłe i pokrywają je niewielkie, szczelnie do siebie przylegające,  łuski.  U padalca, jak u wszystkich jaszczurek, występuje zjawisko autotomii, jednak u tego gatunku ogon jest szczególnie wrażliwy i jego odrzucenie następuje bardzo szybko i często, dlatego też stosunkowo często spotyka się osobniki z regenerującym się ogonem.

Padalec jest również formą, u której występuje żyworodność lecytotroficzna, a samica „rodzi” do 26 młodych, jasnopopielato ubarwionych, osobników.

W przeciwieństwie do innych naszych jaszczurek gatunek ten prowadzi skryty, zmierzchowy i nocny tryb życia, dlatego też spotkanie go w ciągu dnia nie jest częste. Najczęściej spotkać go można rankiem, kiedy wygrzewa się na słońcu. Dzień spędza w ukryciu pod kamieniami, gałęziami lub mchem.

Padalec występuje na terenie całej Polski a w naszych górach spotkać go można do wysokości 1100 m n.p.m.

Wszystkie nasze gady są objęte całkowitą ochroną gatunkową co znaczy, że nie wolno ich brać do ręki ani w jakikolwiek inny sposób niepokoić. Podziwiane z daleka nie uciekają a dają nam okazję do niezapomnianych przeżyć.

 

1.      Berger L. 2000. Płazy i gady Polski. Klucz do oznaczania. Wyd. Nauk. PWN SA.    Warszawa  – Poznań.

  1. Blab J., Vogel H. 1999. Płazy i gady Europy Środkowej. Ofic. Wyd. Multico, Warszawa.

3.      Herczek A., Gorczyca J. 1999. Płazy i gady Polski. Atlas i klucz. Wyd. Kubajak.

4.      Najbar B. 1995. Płazy i gady Polski. Wyd. WSI Zielona Góra.

5.      Świerad J. 2003. Płazy i gady Tatr, Podhala, Doliny Dunajca oraz ich ochrona. Wyd. Nauk AP Kraków.

 

 

 

 

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA