Strona główna / nr 3 (5) - LATO 2005 / O RATOWNICTWIE W PIŚMIENNICTWIE
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
RATOWNICTWO GÓRSKIE - LITERATURA


Akcja rotownicza TOPR zdjęcia

Tatry wypadki, akcja ratunkowa TOPR zdjęcia

Tatry Hala Gąsienicowa Panoramy tatrzańskie zdjęcia, galeria


Alpy Matterhorn, akcja ratownicza, zdjęcia galeria

Tatry szlak na Orlą Perć i Kozią Przełęcz zdjęcia, galeria
         
O ratownictwie górskim w polskim piśmiennictwie

Wiesław A. Wójcik        Bezpieczeństwo w górach zobacz >>>

 

            Wejście człowieka w góry dało równocześnie początek górskim wypadkom. Jakakolwiek była i jest forma eksploracji gór, czy to utylitarna, czy naukowa, czy też – w najszerszym tego pojęcia znaczeniu – rekreacyjna, zawsze pociąga za sobą ryzyko nieszczęścia. Nic więc dziwnego, że owej eksploracji gór przez człowieka, od samego jej początku, towarzyszy też żywe zainteresowanie wypadkami i towarzyszącym im działaniom ratowniczym. Wzmianki na ten temat znajdujemy już w najdawniejszych zapiskach odnoszących się do gór. W miarę wzrostu zainteresowania górami rosła też ilość wszelkiego rodzaju publikacji na ten temat, a w minionym wieku – można powiedzieć – osiągnęła swoje apogeum.

o ratownictwie w polskim piśmiennictwie            Bodaj pierwszym polskim autorem, fachowo zabierającym głos na temat ratownictwa w górach, a konkretnie w Tatrach, był inicjator i twórca TOPR, Mariusz Zaruski. W wielu artykułach i notatkach, publikowanych w latach 1908–1913 na łamach „Zakopanego”, „Taternika” oraz „Pamiętnika Towarzystwa Tatrzańskiego”, sygnalizował on konieczność powołania osobnego pogotowia ratunkowego dla gór i zdawał szczegółowe relacje z tatrzańskich wypraw ratunkowych. On też był twórcą opracowanego dla potrzeb ratowniczych tzw. Tatrzańskiego telegrafu wzrokowego, opublikowanego w 1909 r. (wyd. II, Warszawa 1920). Spod jego pióra wyszła też pierwsza polska książka o ratownictwie górskim, zatytułowana Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe. Jego organizacja, dzieje i wyprawy ratunkowe (Warszawa 1922). Swoje ważniejsze artykuły tatrzańskie, pośród nich i te poświęcone ratownictwu, zebrał w książce Na bezdrożach tatrzańskich (I wyd., Warszawa 1923; II wyd., Lwów 1934; III wyd. rozszerzone Warszawa 1958).

            W okresie międzywojennym sporo pisał na tematy ratownicze Ignacy Bujak, zamieszczający sprawozdania z działalności TOPR w kolejnych rocznikach „Wierchów”, począwszy od 1927 r. aż do roku 1938, kiedy to ukazał się tom rocznika ostatni, wydany przed wybuchem wojny. Tę jego działalność sprawozdawczą kontynuowali po wojnie na łamach rocznika: Tadeusz A. Pawłowski, Michał Jagiełło i Krystyna Sałyga[-Dąbkowska], a od końca lat osiemdziesiątych po chwilę obecną regularnie zamieszcza sprawozdania z działalności ratowników tatrzańskich Adam Marasek. Na łamach rocznika omawiane była również działalność ratownicza także w innych – poza Tatrami – grupach górskich. Pisali o tym: wspomniany już Tadeusz A. Pawłowski, Jan Cybulski, Józef Kaczmarczyk, Szymon P. Malinowski oraz Jerzy Podgórny.

Wypadki taternickie i inne sprawy ratownicze z omawiane były szerzej na łamach „Taternika” przez Michała Jagiełłę, Eugeniusza Strzebońskiego, Andrzeja Paczkowskiego, Piotra Malinowskiego oraz Krystynę Sałygę [-Dąbkowską].

            Wypadki i akcje ratownicze w Tatrach, jako najbardziej spektakularne, najliczniej są opisane w polskim piśmiennictwie. Wielkie zasługi w popularyzacji tych zagadnień położył Wawrzyniec Żuławski, który w swoich książkach – Niebieski krzyż (Warszawa 1946), Sygnały ze skalnych ścian (Warszawa 1954), Tragedie tatrzańskie (Warszawa 1956) – opisał wiele wypraw ratunkowych, m.in. i tych, w których sam brał udział. Te rzeczy zostały potem scalone w jedno, aczkolwiek niekompletne, wydanie jego pism górskich, noszące zbiorczy tytuł Sygnały ze skalnych ścian. Tragedie tatrzańskie. Wędrówki alpejskie. Skalne lato (Warszawa 1958, II wyd. 1967, III wyd.1980, IV wyd. 1985). Sygnały ze skalnych ścian oraz Tragedie tatrzańskie doczekały się jeszcze jednego łącznego wydania (Gdańsk 1993).

            Pisarzem, który – po Zaruskim i Żuławskim – w swojej twórczości najwięcej poświęca uwagi ratownictwu górskiemu, jest Michał Jagiełło. Spośród samoistnych wydawniczo jego dzieł poświęconych tej tematyce wymienić należy broszurę Czekać spokojnie. Idziemy! (Warszawa 1975) oraz książkę Wołanie w górach (Warszawa 1979, II wyd. 1987, III wyd. 1991, IV wyd. 1996, V wyd.1995, VI wyd.2002), poszerzaną i uzupełnianą w kolejnych wydaniach, od wydania IV opatrzoną podtytułem Wypadki i akcje ratunkowe w Tatrach. Dziełem Jagiełły jest też Gałązka kosodrzewiny. Najdawniejsze wypadki tatrzańskie w piśmiennictwie polskim (Warszawa 1999, II wyd. 2000, III wyd. 2001), książka przynosząca nie tylko historyczny obraz dziejów wypadków górskich, ale także zarysowująca dzieje ich literackiego postrzegania.

            Dopełnieniem książek Jagiełły jest dzieło Macieja Kuczyńskiego Tatrzańskie dramaty (Warszawa 1999).

Mniejszymi, ale również interesującymi opracowaniami, traktującymi o wypadakch w górach, są broszury: Krystyny Sałygi-Dąbkowskiej Ciekawe wypadki w historii ratownictwa tatrzańskiego (b.m. [1981]) oraz Andrzeja Matuszczyka Wypadki przewodnickie w górach (Kraków 1995).

            Dla zainteresowanych dziejami ratownictwa w Tatrach ciekawym wydawnictwem jest Księga wypraw ratunkowych 1909–1937 Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (Łódź 1994). To ważne, źródłowe dzieło zostało wydane, niestety, niefachowo, bez odpowiedniego aparatu przypisów i komentarza.

            W powojennym polskim piśmiennictwie górsko-ratowniczym wyodrębnić można szereg opracowań zbiorowych, o charakterze almanachów, wydawanych najczęściej, choć nie tylko, przy okazji różnych okrągłych rocznic czy to GOPR-u czy TOPR-u. Rozpoczyna je wydawnictwo zatytułowane 50 lat ratownictwa górskiego. Zarys historii i działalności Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (Zakopane 1959) z tekstami Walerego Goetla, Tadeusza Pawłowskiego, Jerzego Hajdukiewicza i Jana Alfreda Szczepańskiego.

            Następnym tego rodzaju dziełem jest książka Sygnały z gór. Z dziejów minionych sześćdziesięciu lat działalności Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego PTTK (Warszawa 1973). Pośród zamieszczonych w niej tekstów znajdujemy opracowania najwybitniejszych znawców problematyki ratowniczej: Jerzego Hajdukiewicza, Michała Jagiełły, Władysława Midowicza, Tadeusza A. Pawłowskiego, Krystyny Sałygi[-Dąbkowskiej] i in., dotyczące również obszarów górskich położonych w innych częściach Karpat oraz w Sudetach.

            Kolejną pozycją jest Błękitny krzyż, pod red. Stefana Maciejewskiego (Kraków 1981), z opracowaniami rysującymi dzieje ratownictwa tatrzańskiego oraz ze słynnym, przedrukowanym z „Wierchów”, esejem Jana Józefa Szczepańskiego Uwagi o górskiej śmierci.

            W owym ciągu wydawniczym dziełem – jak dotąd – niewątpliwie największym, zarówno pod względem objętości, jak i poziomu merytorycznego, jest praca zbiorowa pod red. Adama Jonaka, zatytułowana „Na każde wezwanie...”. Pięćdziesiąt lat działalności Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego 1952–2002 (Kraków 2002 [wł. 2003]). W tej obszernej, liczącej przeszło 500 stron druku książce pomieszczone zostały szczegółowe, źródłowe opracowania historyczne (prehistoria ratownictwa w Tatrach, historia TOPR, początki ratownictwa górskiego w innych – poza Tatrami – grupach górskich, zarys historyczny grup regionalnych GOPR), opracowania traktujące o ratownictwie specjalistycznym, bazie materialnej ratownictwa, etyce ratownictwa, współpracy z zagranicznymi służbami ratownictwa górskiego i in. Osobny rozdział poświęcony został pracy ratowników GOPR w służbie Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi II. W książce opisano też wybrane, najciekawsze wyprawy ratunkowe, oraz podano biogramy osób zasłużonych dla polskiego ratownictwa górskiego. Korzystanie z tego obszernego dzieła ułatwia starannie opracowany indeks nazwisk i kryptonimów.

            Osobnych opracowań doczekały się też niektóre z grup regionalnych GOPR. Są to następujące wydawnictwa: Tomasza Mianowskiego W służbie błękitnego krzyża. Grupa Krynicka GOPR (Warszawa – Kraków 1979), Henryka Owoca, Marina Hadły i Ryszarda Kafla Bieszczady. Kapuściane góry? Z kart XXX-letniej historii ratownictwa (Sanok 1992), praca zbiorowa 40 lat Grupy Beskidzkiej [GOPR] 1952–1992 ([Szczyrk] 1992), Stanisława A. Jawora XL lat polskiego ratownictwa górskiego w Karkonoszach (Jelenia Góra, b.r.), Andrzeja Matuszczyka Monografia Grupy Podhalańskiej GOPR Rabka – Kraków 1994), Ratownictwo górskie w Beskidach. Praca zbiorowa wydana z okazji 45-lecia Grupy Beskidzkiej GOPR, ([Szczyrk] 1997). Wieńczy ten ciąg wydawnictw opracowanie 50 lat ratownictwa górskiego w Karkonoszach (Jelenia Góra 2002), dzieło Stanisława A. Jawora i in., przynoszące wiadomości na temat historii i dnia dzisiejszego ratownictwa po polskiej stronie Karkonoszy.

            Ze względu na ograniczoność miejsca informujemy tu tylko o najważniejszych opracowaniach książkowych, pomijając publikacje niesamoistne wydawniczo, jednakże warto jeszcze wspomnieć, iż pośród nich można także znaleźć wartościowe pozycje, jak np.: Zdzisława [J.] Ryna „Błękitny Krzyż” podczas okupacji hitlerowskiej, opublikowaną w „Przeglądzie Lekarskim” nr 1/1970, Mariana Sajnoga 25 lat ratownictwa górskiego w Sudetach, pomieszczoną w „Roczniku Jeleniogórskim” t. 15, 1977, Józefa Janczego „Błękitny Krzyż” na Giewoncie, znajdującą się w księdze Sto lat krzyża na Giewoncie  (Zakopane 2001), przynoszącą historię i analizę wypadków na tej najsłynniejszej polskiej górze, czy prekursorskie studium Marcina Ładyki Ratownictwo górskie w świetle zasad etyki niezależnej („Roczniki Naukowe AWF w Warszawie” t. XXV, 1980).

            Znakomita większość wymienionych tu pozycji posiada przede wszystkim walor historyczny, ale zarazem – z uwagi na opublikowane w nich opisy wypadków oraz ich analizy – ma także wielkie znaczenie szkoleniowo-profilaktyczne.

            Oprócz owego historycznego nurtu, dominującego w polskim piśmiennictwie górsko-ratowniczym, istnieje jeszcze cały szereg opracowań, głównie z zakresu metodyki ratownictwa w górach. Są one adresowane przede wszystkim do ratowników i kandydatów na ratowników. Spośród tych opracowań bez wątpienia najwybitniejszym dziełem jest 4-tomowy Poradnik ratownika GOPR (Warszawa – Kraków 1983), opracowany przez Andrzej Fasińskiego, Adama Jonaka i Jerzego Silberringa, i choć dziś – wobec postępu techniki ratowniczej – dość znacznie zdezaktualizowany, w zakresie podstawowej wiedzy ratowniczej ciągle jeszcze użyteczny.

Bodaj ostatnio wydaną pozycją książkową, fachowo przedstawiającą aktualne problemy bezpieczeństwa w górach – w aspektach profilaktycznym, technicznym, medialnym i prawnym – jest tom Bezpieczeństwo i profilaktyka w turystyce górskiej (Kraków 2004), zawierający referaty (autorzy: Adam Jonak, Adam Marasek, Andrzej Matuszczyk i in.) wygłoszone na konferencji zorganizowanej przez PTTK, TOPR i GOPR w Centralnym Ośrodku Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie.

Dla pełności zarysowanego tu obrazu warto jeszcze wspomnieć o rozmaitych – niestety najczęściej efemerycznych i aperiodycznych – wydawnictwach ciągłych oraz pisemkach, wydawanych w rozmaitych okresach przez GOPR, takich jak: „Informacje i Komunikaty” Zarządu Głównego, „Biuletyn” Grupy Beskidzkiej, „Serwis Informacyjny” Grupy Sudeckiej, „Ratownik Górski” – pismo ratowników i sympatyków GOPR, „Echo Połonin” – pismo ratowników Grupy Bieszczadzkiej, oraz „Bezpieczne Góry” – pismo wydawane przez Grupę Beskidzką. 

Od czasów Zaruskiego napisano na tematy wypadków górskich i ratownictwa w górach ogromnie wiele. Dziś, po upływie bez mała stu lat nader trudno ogarnąć całość piśmiennictwa poruszającego tę problematykę. Pomocą w tym mogłaby być pełna bibliografia ratownictwa górskiego w Polsce, której opracowanie należy postulować. W jej wydanie powinny się zaangażować obie nasze organizacje ratownicze: GOPR i TOPR. Warto może w tym miejscu wspomnieć, iż jedyne tego typu opracowanie, autorstwa Zdzisława J. Ryna i niżej podpisanego, Ratownictwo górskie. Bibliografia piśmiennictwa polskiego 1945–1975, wykonane w 1981 r., obejmujące ponad 860 pozycji dotąd nie doczekało się wydania (jego maszynopis dostępny jest w Centralnej Bibliotece Górskiej PTTK w Krakowie).

 

Wiesław A. Wójcik, absolwent Politechniki Krakowskiej, przewodnik tatrzański, historyk turystyki górskiej i piśmiennictwa górskiego, bibliograf, edytor, redaktor naczelny „Wierchów”, członek Rady Redakcyjnej „Tatr”, kierownik Centralnej Biblioteki Górskiej PTTK

 

 

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA