Strona główna / nr 4 (6) -JESIEŃ 2005 / PIĘKNE I TAJEMNICZE GALASY
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
Przyroda w górach

Piękne i tajemnicze galasy               Galasy cz. II zobacz >>>
Dr Marek Guzik -  Akademia Pedagogiczna  Kraków
20.jpg (16.03 Kb)

            W poprzednich moich tekstach przedstawiałem Państwu zwierzęta. Obecny tekst chcę poświęcić działalności zwierząt a właściwie jednemu z przejawów tej działalności tzn. wyroślom czyli galasom (cecidium).

Cóż to zatem są galasy?

Są to nienaturalne wyrośla, głównie na liściach, ale także na pędach i korzeniach roślin, spowodowane żerowaniem, zazwyczaj owadów lub pajęczaków, ale również powstające jako reakcja tkanek na nakłucie przez składającą jaja samicę owada. Samica nakłuwając roślinę w celu złożenia jaj, zazwyczaj wprowadza do niej substancje, które powodują przyspieszone podziały komórkowe tzw. bujanie tkanek. Efektem tego jest powstanie specyficznych wyrośli, czyli galasów, o charakterystycznych dla danego gatunku kształtach i barwach. Powstawanie galasów może być również stymulowane przez żerujące larwy, których działanie mechaniczne oraz chemiczne np. wydzieliną ślinianek, powoduje powstanie wyrośli. Nagromadzone w galasach tkanki służą larwom jako pokarm, ale galas równocześnie ogranicza żerowanie szkodnika do określonego miejsca. Galasy są niekiedy tak piękne i o tak zaskakujących kształtach, że nie kojarzymy ich ze szkodliwą działalnością zwierząt, a raczej podziwiamy jako naturalne wytwory roślin. A okazuje się, że w takich galasach rozwijają się jaja, żerują larwy, a nawet zimują poczwarki. Galas jest, więc swoistym sposobem na ukrycie przed wzrokiem drapieżnika następnego pokolenia, czyli jest przejawem opieki nad potomstwem. Chroni on mieszkańca przed wrogami a także przed niekorzystnymi czynnikami atmosferycznymi. Zwierzęta żerują i składają jaja zazwyczaj na określonych gatunkach roślin, dlatego też na roślinie rozwija się charakterystyczny galas konkretnego gatunku owada. Ciekawostką jest również to, że do rozwijających się galasów często składają jaja również inne owady i taki galas jest schronieniem dla kilku różnych gatunków.


Niedźwiedź, kozica, jeleń zdjęcia, galeria

Gady zdjęcia galeria

Tatry Dolina Białej Wody zdjęcia galeria I

Góry Świętokrzyskie z lotu ptaka zdjęcia

Wiosna pora godowa płazów zdjęcia galeria
Ciekawy i charakterystyczny jest skład chemiczny galasów. Zazwyczaj zawierają one więcej wody niż tkanka z której powstały, a także są bogate w garbniki. W krajach słabo uprzemysłowionych galasy są wykorzystywane jako źródło garbników do garbowania skór.

Galasy mają również praktyczne znaczenie dla entomologów gdyż niekiedy rozpoznanie gatunku mikroskopijnej larwy jest bardzo trudne, natomiast wygląd galasa jednoznacznie określa gatunek żerującej larwy.

Galasy tworzą się również jako efekt działalności grzybów lub bakterii, ale to już inna grupa galasów.

Czy łatwo można zauważyć galasy ?

Nawet bardzo łatwo i zazwyczaj je widzimy, choć nie wiemy, co to jest i dlatego właśnie postanowiłem napisać ten artykuł.

Przemierzając górskie i nie tylko górskie, szlaki często można zauważyć, że niektóre liście różnią się od innych. Występuje na nich wiele małych wyrośli często kolorowo wybarwionych. To galasy szpecieli. Są one efektem żerowania małych pajęczaków z rodziny szpecielowatych (Eriophyidae), z rzędu roztoczy (Acarina). Należą one do najmniejszych stawonogów, a długość ich ciała wynosi 0,08 – 0,3 mm. Szpeciele żerują na liściach różnych gatunków roślin i są zazwyczaj przywiązane do określonego żywiciela. Widoczne na liściach galasy są właśnie miejscem żerowania tych małych pajęczaków. Żyją one wewnątrz galasa i swoim kłującym narządem gębowym wysysają soki. Najczęściej spotkać je można na liściach lipy, jawora, wiązu, czy klonu polnego, ale także śliwy, jabłoni, gruszy czy orzecha, gdzie niekiedy wyrządzają poważne szkody. Niektóre gatunki szpecieli przenoszą wirusy chorób roślin.21.jpg (23.20 Kb)

Na górnej stronie liści buka, już od końca czerwca, tworzą się charakterystyczne wyrośla garnusznicy bukowej (Mikiola fagi). Początkowo zabarwienie galasa jest zielone, jednak po pewnym czasie przybiera on barwę czerwonobrunatną. Na jednym liściu może się niekiedy tworzyć nawet kilkanaście galasów. Wewnątrz każdego z nich żeruje mała, biała larwa. Samica garnusznicy jest małą muchówką, żyje krótko i widzi się ją nadzwyczaj rzadko. Odbywa ona lot wczesną wiosną i składa jaja na pączkach buka. Po pojawieniu się liści młode larwy rozpoczynają żerowanie, co powoduje powstawanie wyrośli. Larwy żyją we wnętrzu galasa i tu, jesienią, następuje przepoczwarczenie. Po przezimowaniu, na wiosnę, uskrzydlone osobniki opuszczają galasy i cykl powtarza się od początku.

Częstym siedliskiem różnych gatunków galasów są dęby. Jak stwierdzono, aż 85% środkowoeuropejskich galasówek wytwarza swoje galasy właśnie na dębie.

Na spodniej stronie liści dębu często można zauważyć kuliste galasy jagodnicy dębianki (galasówki dębianki) (Cynips quercus-folii). Jagodnica dębianka należy do błonkówek z rodziny galasówkowatych (Cynipidae). Dorosłe osobniki osiągają długość ok. 4 mm. Jak większość przedstawicieli tej rodziny tak i jagodnica ma skomplikowany cykl życiowy. W kulistych galasach rozwijają się samice, które albo jeszcze jesienią albo po przezimowaniu wewnątrz galasa, na wiosnę, składają niezapłodnione jaja do szczytowych pączków dębów. Tu tworzą się niewielkie wyrośla, z których na przełomie maja i czerwca wychodzą samice i samce. Po zapłodnieniu samice składają jaja na spodniej stronie liści dębu i tu właśnie tworzą się znane wyrośla, w których rozwijają się samice. Tym sposobem cykl się zamyka.23.jpg (14.55 Kb)

Drugim pospolitym gatunkiem, którego wyrośla spotyka się na liściach dębu jest rewiś dębowy = rewiś jagodek (Neuroterus quercus-baccarum). Gatunek ten tworzy na dębie dwa rodzaje galasów. Pierwsze powstają wiosną na kwiatostanach męskich i mają postać winogron lub porzeczek, barwy od zielonej poprzez różową do czerwonej i o średnicy do 4 mm. Z nich wylatują na początku lata samce i samice. Po zapłodnieniu samice składają jaja na spodniej stronie młodych liści dębu. Tu tworzy się drugi rodzaj galasa w postaci małego, soczewkowatego, brązowego wyrośla, o średnicy około 6 mm, barwy żółtawej lub żółtawobiałej, w którym żerująca larwa przeżywa zimę. Na jednym liściu może być około 100 galasów, które jesienią opadają wraz z liśćmi. W kwietniu z galasów wylatują osobniki dorosłe. Samice po zapłodnieniu składają jaja do szypułek kwiatostanów męskich..

Często spotykanym galasem jest występujący na dzikiej róży galas szypszyńca różanego (Rhodites rosae). Również ten gatunek należy do rodziny galasówkowatych, choć jego galas wyraźnie różni się od galasów innych gatunków. Galas szypszyńca różanego jest dużą wyroślą, porośniętą początkowo zielonymi a z upływem czasu czerwieniejącymi włosowatymi wyrostkami. We wnętrzu znajduje się szereg niewielkich komór, w których rozwijają się białe larwy. Na jesieni galas drewnieje i larwy przezimowują w jego wnętrzu. Postacie dorosłe zjawiają się wiosną, kiedy dzika róża wypuszcza nowe pędy. Ciekawostką jest, że pojawiają się głównie samice, ponieważ gatunek ten rozmnaża się głównie dzieworodnie, czyli bez udziału samca.22.jpg (15.37 Kb)

Na ogonkach liściowych topoli często występują spiralnie skręcone zgrubienia. To galasy mszycy o nazwie przerostek skrętnik (Pemphigus spirothecae). Mszyca ta ma skomplikowaną biologię, bowiem występują u niej jedno pokolenie samców i trzy pokolenia samic – dwa dzieworodne i jedno rozmnażające się płciowo.

We wnętrzu galasów żyją larwy, z których w czerwcu powstają uskrzydlone samice. Samice te dają pokolenie płciowe, którego samice po zapłodnieniu składają jaja na korze topoli. Po przezimowaniu z jaj rozwijają się samice, które składają jaka w młodych ogonkach liściowych topoli. Wylęgłe larwy powoduję powstawanie galasów.  

Przedstawione galasy są jednymi z wielu, które można spotkać na różnych gatunkach roślin. Tu przedstawiłem te najbardziej pospolite, spotykane na drzewach liściastych.
W następnym numerze zostaną omówione mniej pospolite galasy drzew liściastych, a także pospolite galasy występujące na drzewach szpilkowych.

A zatem odbywając letnie wędrówki zwracamy baczną uwagę na nienaturalne kształty na liściach czy łodygach roślin. Być może w zimowym numerze spotkamy kształty napotkane w czasie tych wędrówek.

Literatura:

1.      Amann G. 1994. Owady. Seria: Flora i fauna lasów. Multico. W-wa.

2.      Biej-Bienko G. J. 1976. Zarys entomologii. PWR i L. W-wa.

3.      Chinery M. 1993. Pareys Buch der Insekten. Verlag Paul Parey. Hamburg und Berlin.

4.      Dreyer E., Dreyer W. 1995. Las. Multico. W-wa

5.      Koehler W. Schneider Z. 1972. Owady naszych lasów. Wyd. II. PWR i L. W-wa.

6.      Novak V. 1975. Atlas szkodników owadzich drzew leśnych. PWR i L. W-wa.

7.      Sandner H. 1976. Owady. Seria: Zwierzęta świata. PWN. W-wa.

8.      Sandner H. 1979. Owady. Mały słownik zoologiczny. WP.  W-wa.

 

 

          

 

 

     

       

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA