Strona główna / nr 3 (9) - LATO 2006 / GEORÓŻNORODNOŚĆ ŻYWIECKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
GEORÓŻNORODNOŚĆ ŻYWIECKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO

[ Beskidy jaskinie zdjęcia galeria ]

Jerzy Pukowski (Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego)
Georóżnorodność Żywieckiego Parku Krajobrazowego


  • Ochrona przyrody kojarzy się głównie z ochroną roślin i zwierząt, tymczasem to właśnie budowa geologiczna determinuje rozwój form żywych. Od rodzaju i układu skał tworzących podłoże zależy, jakie zwierzęta i rośliny żyją na danym obszarze. Pewne gatunki upodobały sobie kwaśne gleby powstające na skałach węglanowych (wapień, gips), są też takie, które preferują piaski.
    Oprócz uwarunkowań chemicznych, duże znaczenie dla zróżnicowania ekosystemów w Beskidzie Żywieckim mają powierzchniowe procesy masowe (osuwiska, obrywy).
    Ochrona georóżnorodności jest więc w istocie ochroną siedlisk wielu istot żywych, dlatego jest równie ważna jak ich ochrona gatunkowa.
    Na pierwszy rzut oka, w porównaniu z sąsiednimi częściami Karpat fliszowych, tereny wchodzące w skład Żywieckiego Parku Krajobrazowego są pozbawione większych osobliwości przyrody nieożywionej. Mało jest tutaj form skałkowych będących typowym elementem krajobrazu Beskidu Małego i Śląskiego, a poznane na tym obszarze jaskinie są obiektami stosunkowo małymi i mniej ciekawszymi od podobnych tworów w sąsiednich grupach górskich. Jest to jednak tylko pierwsze wrażenie. Wystarczy spojrzeć, nawet z oddali, na masyw Pilska - najwyższego wzniesienia Żywieckiego Parku Krajobrazowego, aby dojrzeć całe bogactwo występujących na tej górze form geomorfologicznych - głębokie doliny górskich potoków, formy skalne w szczytowych partiach, czy wreszcie wielką ilość bocznych grzbietów i grzbiecików odchodzących z głównego masywu. Niemniej interesujące są pozostałe, niższe masywy, takie jak Romanka z Rysianką i Lipowską, czy graniczna Wielka Racza wraz z Rycerzową. Ta różnorodność dolin i dolinek, grzbietów i grzbiecików jest wynikiem długotrwałych procesów geologicznych uwarunkowanych przez rodzaj budulca tworzącego fundament tych gór.

    Jaskinie i wychodnie w Beskidach zdjęcia galeria

    Beskidy kwiaty przyroda zdjęcia galeria
    Babia Góra wschód słońca zdjęcia galeria

    Dziady Żywieckie zdjęcia galeria


    Beskidy zdjęcia galeria fotografii
    Skały tworzące Beskid Żywiecki powstawały na dnie morza na przełomie kredy i paleogenu. Następnie zostały sfałdowane, wypiętrzone i nasunięte na siebie, tworząc płaszczowiny. 80% terenu, w tym pasmo Wielkiej Raczy i grupę Pilska, obejmuje jednostka tektoniczna zwana płaszczowiną magurską. Dominującymi skałami są tutaj odporne na wietrzenie piaskowce magurskie, które poprzekładane łupkami ilastymi tworzą tak zwany flisz karpacki. Piaskowce te występują najczęściej w ławicach o miąższości od 0,5 do 5,0 m. Mają zbitą konsystencję, kolor szary z różnymi odcieniami oraz budowę średnio- lub gruboziarnistą. Pozostałe część Beskidu Żywieckiego tworzą utwory płaszczowiny śląskiej.
    Wspomniany wcześniej skalny „przekładaniec” jest przyczyną powstawania różnego rodzaju form geomorfologicznych związanych głównie z podatnością na odspajanie się całych pakietów skalnych, a następnie ich zsuw po naturalnych warstwach poślizgowych tworzonych przez nasiąknięte wodą stropowe płaszczyzny warstw łupków. Na terenie Żywieckiego Parku Krajobrazowego występują trzy rodzaje osuwisk. Osuwiska typu rotacyjnego, w których nadległy materiał skalny dodatkowo w czasie zsuwu jest obracany w płaszczyźnie pionowej; proste osuwiska, w których odspojone od podłoża pakiety skalne po prostu zsunęły się w dół zbocza oraz obrywy, w których  oderwane od skały macierzystej pakiety skalne spadają swobodnie w powietrzu.

    Osuwiska typu rotacyjnego i zsuwowego stanowią główny element budujący strome zbocza dolin rzecznych w masywie Pilska. Z tego obszaru najbardziej znane jest osuwisko na Skałce, znajdujące się poniżej Hali Miziowej, przy szlaku prowadzącym do Sopotni Wielkiej. Boczny grzbiet rozdzielający w tym miejscu doliny potoków Kamiennego i Cebulowego jest zbudowany z odpornych na wietrzenie piaskowców, leżących na miękkich warstwach łupków pstrych, które stanowią idealną warstwę poślizgową. Zachodnie stoki (nad potokiem Cebulowym) tworzą misę o stromo nachylonych zboczach. W górnej części występują skałki, ambony i baszty o wysokości do 5 m, tworząc kilka równoległych do siebie pasów o długości przeciętnie 300 m. Na samym grzbiecie występuje bardzo dobrze wykształcony, miejscami skalisty rów grzbietowy o długości około 200 m. W jednej z jego ścian znajduje się otwór Jaskini pod Halą Miziową o długości 13 m i maksymalnej głębokości dochodzącej do 3,5 m. Jaskinia ta jest typowym przykładem szczeliny inicjalnej powstającej zazwyczaj ponad tworzącą się niszą właściwego osuwiska. W odróżnieniu od opisanego na zachodnich stokach, osuwisko po wschodniej stronie grzbietu jest typowym zsuwem rotacyjnym. Taki układ jest uwarunkowany ogólną budową stratygraficzną masywu Pilska. Warto tu wspomnieć, że również sama Hala Miziowa ze schroniskiem ma genezę osuwiskową, o czym świadczy zajmujące jego centralną część torfowisko wysokie będące pozostałością po jeziorku osuwiskowym, zajmującym niegdyś najgłębszą część niszy. 

    Doskonałymi obiektami do obserwacji głębszych warstw osuwisk są dostępne dla człowieka szczeliny skalne dające wgląd w wewnętrzną strukturę osuwiska. Opisywana wyżej Jaskinia pod Halą Miziową jest obiektem o niewielkiej głębokości i nie daje możliwości zbadania głębiej położonych struktur. Są jednak jaskinie znacznie cenniejsze pod tym względem, jak choćby jedyny w masywie Pilska pomnik przyrody nieożywionej - Jaskinia przed Rozdrożem - obiekt o długości korytarzy wynoszącej 17,4 m. Jest to typowa jaskinia osuwiskowa, powstała w gruboławicowych piaskowcach magurskich. Na jednej ze ścian korytarza można zaobserwować białawy nalot substancji węglanowej. Jest to rzadki w tej części Beskidów przykład powstawania mikroform naciekowych. Budujący je węglan wapnia pochodzi z tzw. lepiszcza spajającego kryształki kwarcu w skałach piaskowcowych. Korytarzyk jaskini biegnie równolegle do poziomic i stanowi przykład szczeliny inicjalnej występującej w górnej części zsuwu. Jaskinia jest siedliskiem wielu roślin i zwierząt charakterystycznych dla wilgotnych i zacienionych ekosystemów (różnych rodzajów mszaków, pająków i ciem oraz zimujących nietoperzy).

    Jedynym miejscem na terenie ŻPK, gdzie występują obrywy, jest obszar intensywnego działania erozji mrozowej w podszczytowych partiach Pilska. Przykłady tego typu formacji można zaobserwować przy szlaku żółtym prowadzącym ze szczytu na Halę Miziową. W miejscach intensywnie penetrowanych przez turystów lub narciarzy, na pozbawionych wysokiej roślinności stromych gliniastych stokach, tworzą się formy erozyjne związane z intensywnym spływem wód opadowych po szczególnie uczęszczanych i wydeptywanych trasach. Mają one kształt głębokich rowów lub wyrw. W pewnych warunkach dochodzi tu nawet do obsuwania się całych płatów darni, co z kolei stwarza doskonałe warunki dla dalszej intensyfikacji erozji. Aby skutecznie przeciwdziałać opisanym zjawiskom tworzy się w miarę posiadanych środków różnego rodzaju zabezpieczenia, które pozwalają na zminimalizowanie tych niekorzystnych, związanych z dużym ruchem turystycznym, procesów. Nie można przecież zamknąć gór!

    Nie tylko Pilsko jest interesujące pod względem geologicznym. W sąsiednim masywie Romanki znajduje się największa jaskinia Beskidu Żywieckiego - Jaskinia w Sopotni Wielkiej o długości 101 m. Powstała ona w eoceńskich, gruboławicowych piaskowcach magurskich facji mikowej. Położona jest w północno-wschodniej części bocznego grzbietu Romanki, na lewym orograficznie zboczu doliny Potoku Wickowego w Sopotni Wielkiej. Jak widać z załączonego planu korytarze mają przeważnie charakter szczelinowy i tworzą sieć, dając wyobrażenie o podziemnej strukturze górnej części niszy osuwiskowej, w tym wypadku podciętej przez płynący kilkadziesiąt metrów niżej potok. Ślady osuwiska są tu również widoczne na powierzchni, gdzie można zauważyć rowy, nabrzmienia oraz rumowiska skalne.

    Osuwiska, skałki i jaskinie to tylko jeden z elementów tworzących urozmaicony krajobraz Beskidu Żywieckiego. Ciekawe są głębokie i bogato urzeźbione doliny górskich potoków, jak choćby górna część potoku Bystry spływającego z masywów Rysianki i Trzech Kopców w kierunku południowo-zachodnim do wsi Złatna i dalej do Ujsoł. Na odcinku 2 km powyżej przysiółka Złatna Huta wspomniany potok płynie wąwozem o głębokości do kilkunastu metrów wyciętym w warstwach piaskowca magurskiego. W niektórych miejscach na skalistych zboczach można zaobserwować szaro-zielone warstwy łupków o miąższości około 30 cm. Ławice piaskowca leżą miejscami równolegle do kierunku spadku doliny i w tych miejscach tworzą się malownicze rynny skalne, a zbocza wąwozu przybierają formę stromych, skalistych ścianek. Tam, gdzie potok płynie prostopadle do rozciągłości warstw skalnych tworzą się liczne wodospadziki i kaskadki. Dla turysty dostępne są fragmenty dolnej i górnej części wspomnianej dolinki na odcinku kilkudziesięciu metrów, z uwagi na bliskość szlaku turystycznego ze Złatnej Huty na Halę Rysianka.

    Przykładem wpływu budowy geologicznej na ukształtowanie terenu jest także wodospad na potoku Sopotnia Wielka w miejscowości o tejże nazwie. Znajduje się on w pobliżu węzła szlaków turystycznych na Romankę i Pilsko przez Przysłop. Tuż poniżej mostu drogowego widzimy próg skalny o wysokości około 10 m. Został on utworzony przez wodę płynącą wąską rynną i spadającą po ukośnie ustawionych warstwach piaskowca. Jest to przykład tzw. wodospadu kataklinalnego, w którym warstwy progotwórcze zapadają stromo zgodnie z kierunkiem spływu cieku. To powoduje, że wodospad ma kształt skośnej ściany skalnej, po której spływa woda wcinająca się nie tylko wstecz - w górę koryta (jak to ma miejsce w większości przypadków), ale także tworzy u stóp wspomnianej ściany jamę osiągającą do 6 m głębokości. Dno jest w tym miejscu bogato urzeźbione, a nad powierzchnię wody wystają liczne żebra skalne. Choć okolice wodospadu są silnie przekształcone przez działalność człowieka, to jednak można tu spotkać resztki zarośli grądowych, a na skałach tworzących dno i ściany wąwozu rozwijają się liczne mchy i porosty.

    Dorzecze Soły cechuje występowanie niewielkiej ilości wód mineralnych. Wśród tego rodzaju wypływów najbardziej znane są nie eksploatowane solanki w górnej części miejscowości Sól, osiągające  temperaturę 38° C. Towarzyszy im metan, a woda ma rdzawą barwę związaną z występowaniem w niej tlenków żelaza, z delikatnym, kolorowym nalotem pochodzącym od ropy naftowej występującej w tej okolicy w ilościach śladowych. Ma słony smak, jej mineralizacja wynosi 40-50 g/dcm3. Źródła te są uznawane jako jedne z najbardziej zmineralizowanych na obszarze Karpat. Pierwsze wzmianki o źródłach w Soli datowane są na rok 1664. Według zapisu w „Kronice” Komonieckiego, sól była warzona przez górników sprowadzonych z Wieliczki, jednak ze względu na wysokie koszty pozyskania, zaprzestano jej produkcji w 1671. W XIX w. na polecenie władz austriackich zasypano wszystkie sztolnie. Wspomniane solanki są obudowane i stanowią jedną z atrakcji turystycznych Soli.

    Mniej znane jest źródło wypływające w korycie Śmierdzącego Potoku, będącego bocznym dopływem potoku Bystry w miejscowości Złatna (z główną doliną łączy się około 1 km przed ostatnim przystankiem autobusowym w Złatnej Hucie). Tworzą go wody tzw. głębokiego krążenia wypływające poprzez strefę uskokową w piaskowcach magurskich. Źródło jest ujęte w kamienną studzienkę i obudowane drewnianą altanką. Badania chemiczne tego wypływu pozwoliły na stwierdzenie obecności siarkowodoru (stąd nazwa potoku). Oprócz tego wykryto niewielkie ilości metanu oraz jony sodowe, wodorowęglanowe i chlorkowe.

    Choć Beskid Żywiecki na pierwszy rzut oka w granicach Parku nie jest szczególnie bogaty w ciekawe formy geologiczne, to jednak patrząc się nieco uważniej na górskie grzbiety i głębokie doliny możemy dostrzec wiele osobliwych, a nawet zaskakujących w swych kształtach formacji związanych z odwiecznym działaniem wód, wiatru oraz ruchami skorupy ziemskiej. Choć zdają się być wieczne, to jednak wymagają objęcia ochroną, aby przyszłe pokolenia miały jeszcze na co patrzeć…

    Literatura:

    A. Czemerda, A. Łajczak, S. Michalik. Przyrodnicza ścieżka dydaktyczna Węgierska Górka-Romanka. Żywiecki Park Krajobrazowy. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Będzin 2004.

    T. Galarowski, A. Łajczak, S. Michalik. Ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza Korbielów-Pilsko-Sopotnia Wielka. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Będzin 2003.

    A. Łajczak, Przyroda i człowiek w krajobrazie Pilska (Beskid Żywiecki). Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Sosnowiec 2003.

    B. Michalska, P. Wojtas. Jaskinie okolic Bielska-Białej. Klub Taternictwa Jaskiniowego Speleoklub Bielsko-Biała. Bielsko Biała 1999.

    D. Poprawa, W. Rączkowski. (red.). Beskidy Zachodnie – nowe spojrzenie na budowę geologiczną i surowce mineralne. Przewodnik LXVII Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego. Szczyrk 6-9 czerwiec 1996 r. Kraków 1996

    J. Pukowski, C. Szura. Najciekawsze skałki beskidzkie. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Będzin 2004.

    M. Pulina (red.). Jaskinie polskich Karpat Fliszowych. T. 1. Jaskinie Pogórza Śląskiego, Beskidu Śląskiego, Kotliny Żywieckiej, Beskidu Żywieckiego. Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi. Warszawa 1997.

    © Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
    Webmaster: PROMEDIA